Đối tượng miêu tả và thuyết minh có phần giống nhau, ví dụ, một cảnh thiên nhiên, một con người, một con vật, đồ vật, cây cối. Tuy nhiên, vẫn các sự vật trên, đối với miêu tả thì bao giờ cũng là một sự vật cụ thể, xác định. Ví dụ, tả con chó của nhà em (chứ không phải loài chó nói chung), tả cây nhãn trong vườn nhà bà em (chứ không phải cây nhãn nói chung). Còn thuyết minh thì thông thường là một sự vật nói chung: thuyết minh về loài chó, thuyết minh về cây nhãn. Cũng có trường hợp thuyết minh về một sự vật cụ thể, khi đó phải là sự vật duy nhất và thường là nổi tiếng, ví dụ, thuyết minh về cố đô Huế, thuyết minh về cầu Tràng Tiền.

Mục đích chính của miêu tả là cho người đọc hình dung ra đối tượng và cảm nhận chúng được sâu sắc hơn; trong khi đó, mục đích chính của thuyết minh là giúp người đọc hiểu đối tượng. Miêu tả tác động chủ yếu vào tình cảm; thuyết minh tác động chủ yếu vào nhận thức. Sự khác nhau về mặt nguyên tắc này dẫn đến hai kiểu văn bản khác nhau về phương thức biểu đạt:

–  Miêu tả “vẽ” nên một cách cảm tính những gì nhìn thấy, nghe thấy, ngửi thấy,… kể cả cảm nhận một cách mơ hồ về đối tượng; thuyết minh phân tích, giải thích một cách logic, có lỳ về cấu tạo, vận hành, sự phát triển,… của đối tượng.

–  Miêu tả chú ý dùng các từ ngữ mang tính hình tượng, gợi tả, ví dụ, các từ tượng hình, tượng thanh, các phép tu từ (nhân hoá, so sánh,…); thuyết minh chú ý dùng các thuật ngữ khoa học, các từ nghề nghiệp, tức là các từ ngữ không mang sắc thái biểu cảm.

Miêu tả dùng giọng biểu cảm theo chủ quan cá nhân; thuyết minh thể hiện tính khách quan, giữ giọng trung tính hoặc chỉ biểu cảm ở mức độ hạn chế.