Dưới đây là những nguyên nhân chính dẫn đến việc các quan lại, sĩ phu yêu nước đề xuất các bản điều trần, đề nghị cải cách ở Việt Nam vào nửa cuối thế kỷ XIX:
Vận mệnh đất nước nguy biến: Thực dân Pháp đã xâm lược và chiếm được Nam Kỳ, đang rắp tâm thôn tính cả nước. Các phong trào kháng chiến chống Pháp theo ý thức hệ phong kiến lúc bấy giờ đang gặp nhiều khó khăn.
Sự lạc hậu của chế độ phong kiến: Triều đình nhà Nguyễn thực hiện chính sách "bế quan tỏa cảng", khiến kinh tế kiệt quệ, xã hội đình đốn, bộ máy chính quyền mục nát. Điều này làm cho tiềm lực quốc gia suy yếu, không đủ sức đương đầu với giặc ngoại xâm.
Ảnh hưởng từ thế giới: Những tấm gương tự cường, đổi mới của các nước láng giềng (như cuộc Duy tân Minh Trị ở Nhật Bản hay phong trào cải cách ở Trung Quốc) đã tác động mạnh mẽ đến nhận thức của các sĩ phu tiến bộ.
Lòng yêu nước và tinh thần tự cường: Các sĩ phu (như Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch...) mong muốn canh tân đất nước, phát triển kinh tế, giáo dục và quân sự để tạo ra thực lực, từ đó giúp đất nước thoát khỏi cảnh nghèo nàn và bảo vệ độc quyền tự lập của dân tộc.
 

 
Lưu ý: Tuy các bản điều trần này chứa đựng nhiều tư tưởng tiến bộ nhưng phần lớn đều không được triều đình nhà Nguyễn thực hiện đầy đủ do sự bảo thủ và hạn chế về tầm nhìn của giai cấp thống trị thời bấy giờ.