Truyện ngắn Lão Hạc của Nam Cao là một tác phẩm tiêu biểu của văn học hiện thực Việt Nam giai đoạn 1930–1945. Qua hình tượng lão nông nghèo khổ nhưng giàu lòng tự trọng, Nam Cao không chỉ phản ánh số phận bi thảm của người nông dân trước Cách mạng mà còn thể hiện tư tưởng nhân đạo sâu sắc và phong cách nghệ thuật đặc trưng của mình.

Trước hết, Lão Hạc là bức tranh chân thực về cuộc sống cùng cực của người nông dân Việt Nam trong xã hội cũ. Lão Hạc sống trong cảnh nghèo đói, cô đơn: vợ mất sớm, con trai vì không có tiền cưới vợ mà phẫn chí bỏ đi đồn điền cao su, để lão ở lại một mình với mảnh vườn nhỏ và con chó Vàng. Những biến cố dồn dập ập đến: mất mùa, ốm đau, không còn sức lao động khiến lão rơi vào cảnh túng quẫn đến tận cùng. Qua đó, Nam Cao đã phơi bày hiện thực tàn nhẫn của xã hội phong kiến thực dân, nơi người nông dân lương thiện bị đẩy đến bước đường cùng, không lối thoát.

Nổi bật hơn cả là vẻ đẹp tâm hồn của nhân vật Lão Hạc. Dù nghèo khổ, lão vẫn giữ được phẩm chất lương thiện, nhân hậu và đặc biệt là lòng tự trọng cao quý. Con chó Vàng không chỉ là tài sản mà còn là kỷ vật, là niềm an ủi tinh thần, gắn với đứa con trai đi xa. Việc bán chó trở thành một nỗi đau tinh thần khôn nguôi, khiến lão day dứt, ân hận và tự xem mình như kẻ có tội. Những giọt nước mắt, những lời tự trách cho thấy một tấm lòng giàu tình thương và sự trung thực đến khắc nghiệt với chính bản thân.

Đỉnh điểm của bi kịch là cái chết của Lão Hạc. Lão chọn cái chết bằng bả chó – một cái chết dữ dội và đau đớn – không phải vì tuyệt vọng đơn thuần, mà vì muốn bảo toàn mảnh vườn cho con, không muốn tiêu vào số tiền dành dụm ấy và cũng không muốn sống lay lắt bằng sự bố thí. Cái chết của lão là minh chứng rõ nét cho lòng tự trọng và đức hi sinh cao cả. Qua đó, Nam Cao thể hiện sự trân trọng sâu sắc đối với nhân cách người nông dân, dù họ bị xã hội đẩy vào hoàn cảnh bi thảm.

Nhân vật ông giáo giữ vai trò quan trọng trong việc bộc lộ tư tưởng tác phẩm. Ông giáo vừa là người chứng kiến, vừa là người suy ngẫm, chiêm nghiệm về cuộc đời và con người. Qua cái nhìn đầy trăn trở của ông giáo, Nam Cao gửi gắm triết lí nhân sinh: không nên nhìn con người một cách hời hợt, bởi “cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn hay đáng chán”. Chính sự thấu hiểu ấy làm nổi bật giá trị nhân đạo của tác phẩm.

Về nghệ thuật, Lão Hạc thành công ở lối kể chuyện tự nhiên, chân thực, kết hợp hài hòa giữa tự sự, miêu tả và biểu cảm. Nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật của Nam Cao đặc biệt tinh tế, sâu sắc, khiến nhân vật hiện lên sống động, chân thật như một con người ngoài đời thực.

Tóm lại, Lão Hạc không chỉ là câu chuyện về số phận đau khổ của một người nông dân, mà còn là bản cáo trạng đanh thép đối với xã hội cũ, đồng thời là khúc ca cảm động ca ngợi phẩm chất cao đẹp của con người lao động. Tác phẩm khẳng định tài năng và tấm lòng nhân đạo lớn lao của Nam Cao trong nền văn học Việt Nam.
 
 
 

Nam Cao là nhà văn hiện thực xuất sắc trước cách mạng. Tác phẩm của ông thường gắn liền với hình ảnh nông thôn đói khổ. Trong hoàn cảnh đó, ông vẫn nhìn thấy được những phẩm chất tốt đẹp của người nông dân nghèo đang âm thầm tỏa sáng. Truyện ngắn Lão Hạc là một tác phẩm như vậy. Nhân vật chính là một lão nông nghèo khổ, bất hạnh nhưng vẫn mang những phẩm chất cao quý đáng trân trọng.

Truyện được kể qua lời ông giáo – người hàng xóm thân thiết của lão Hạc – đã tạo cho câu chuyện thêm phần chân thực, sinh động. Qua ông giáo, ta được biết gia cảnh buồn của lão Hạc: vợ mất sớm, đứa con trai duy nhất lại phẫn chí do bị phụ tình vì quá nghèo nên bỏ vào Nam làm phu đồn điền cao su, biền biệt một năm nay chẳng tin tức gì. Kỷ vật duy nhất con trai lão để lại là con chó mà lão vẫn hay trìu mến gọi là cậu Vàng. Mỗi lần nhớ con, lão lại ngồi nói chuyện với nó cho khuây khỏa. Vì thế, có thể nói nó là một người bạn tri kỉ của lão. Nhưng rồi, cảnh đói kém bủa vây. Một trận ốm đã làm cho số tiền tích cóp của lão cạn dần. Còn mảnh vườn nhưng lão không thể bán được vì lão muốn để dành nó cho con trai. Vì vậy, sau nhiều lần định bán con Vàng, lần này lão dứt khoát chia tay nó. Lão không muốn tiêu phạm vào những đồng tiền ít ỏi mà lão để dành cho con trai.

Cảnh lão bán cậu Vàng thật xót xa. Cả đời lão chưa dám lừa một ai. Vậy mà lần này lão lại đi lừa một con chó – điều này làm lão đau lòng và tội lỗi: "Lão cố làm ra vẻ vui vẻ. Nhưng trông lão cười như mếu và đôi mắt lão ầng ậng nước... Mặt lão đột nhiên co rúm lại. Những vết nhăn xô lại với nhau, ép cho nước mắt chảy ra. Cái đầu lão ngoẹo về một bên và cái miệng móm mém của lão mếu như con nít. Lão hu hu khóc..."

Lão tìm đến ông giáo để giãi bày lòng mình. Lão muốn nhờ ông giáo trông coi hộ lão cái vườn đến khi con trai lão trở về. Rồi lão cũng nhờ ông giáo lo liệu ma chay cho mình nếu sau này già yếu. Những suy nghĩ, tính toán của lão thật đơn giản, thật thà. Nhưng mọi thứ đều được lão sắp xếp một cách cẩn thận, chi tiết. Lão vừa lo cho con trai mình, rồi lại lo đến cái chết của mình làm ảnh hưởng tới làng xóm. Điều này như một dự báo sẽ có một biến cố lớn xảy đến với lão.

Từ ngày bán cậu Vàng, và cũng từ khi nói chuyện, nhờ cậy ông giáo xong, nếp sống sinh hoạt của lão cũng có sự thay đổi: "Lão Hạc chỉ ăn khoai. Rồi thì khoai cũng hết. Bắt đầu từ đấy, lão chế được món gì, ăn món ấy. Hôm thì lão ăn củ chuối, hôm thì lão ăn sung luộc, hôm thì rau má, với thỉnh thoảng một vài củ ráy hay bữa trai, bữa ốc." Mặc dù vẫn còn ba mươi đồng bạc đó, nhưng lão không muốn là ảnh hưởng tới cái "gia tài" của con. Xuất phát từ tình thương của một người cha đã khiến cho lão phải chịu cảnh sống đói khổ. Nhưng không phải vì thế mà lão nảy sinh thói hư tật xấu. Lão vẫn giữ cho mình nếp sống "đói cho sạch, rách cho thơm".

Cuộc sống bế tắc đã đẩy lão Hạc tìm đến cái chết như một sự giải thoát. Trước hết, lão sang nhà Binh Tư xin ít bả chó. Biết tin, ông giáo thấy vô cùng đau lòng: "Hỡi ơi lão Hạc! Con người đáng kính ấy bây giờ cũng theo gót Binh Tư để có ăn ư?" Ai cũng cứ ngỡ rằng rồi đây, lão sẽ sa chân vào con đường tội lỗi khi nghe những lời Binh Tư kể lại: "Lão làm bộ đấy! Thật ra thì lão chỉ tẩm ngẩm thế, nhưng cũng ra phết chứ chả vừa đâu. Lão vừa xin tôi một ít bả chó. Lão bảo có con chó nhà nào cứ đến vườn nhà lão...

Lão định cho nó xơi một bữa. Nếu trúng, lão với tôi uống rượu." Nhưng rồi cái chết của lão đã làm đảo lộn suy nghĩ của tất cả mọi người: "Lão Hạc đang vật vã ở trên giường, đầu tóc rũ rượi, quần áo xộc xệch, hai mắt long sòng sọc. Lão tru tréo, bọt mép sùi ra, khắp người chốc chốc lại bị giật mạnh một cái, nảy lên. Hai người đàn ông lực lưỡng phải đè lên người lão. Lão vật vã đến hai giờ đồng hồ rồi mới chết. Cái chết thật là dữ dội. Chẳng ai hiểu lão chết vì bệnh gì mà đau đớn và bất thình lình như vậy. Chỉ có tôi với Binh Tư là hiểu." Lão vẫn giữ cho bản thân mình trong sạch, nhưng cái chết của lão thật đau đớn, bi thảm.

"Lão Hạc" đã cho chúng ta thấu hiểu được hoàn cảnh khổ đau, khốn cùng, bế tắc của người nông dân nghèo có tâm hồn cao đẹp trong chế độ thực dân phong kiến tàn ác đương thời. Đồng thời, truyện cũng là lời nhắc nhở cho chúng ta phải biết quan tâm, giúp đỡ những con người có số phận éo le hơn mình.