Phân tích nội dung và nghệ thuật bài thơ Vịnh khoa thi Hương
Vịnh khoa thi Hương là một trong những bài thơ trào phúng tiêu biểu của Trần Tế Xương, phản ánh sâu sắc hiện thực xã hội Việt Nam cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX, khi chế độ phong kiến suy tàn và nền học vấn Nho học rơi vào khủng hoảng. Qua bài thơ, tác giả vừa phê phán một khoa thi lố bịch, vừa bộc lộ nỗi đau xót trước sự xuống cấp của đạo học và vận mệnh đất nước.

1. Nội dung
Trước hết, bài thơ đã phản ánh hiện thực nhố nhăng, rối ren của khoa thi Hương thời bấy giờ. Khoa thi vốn được xem là nơi tuyển chọn nhân tài cho đất nước, nhưng qua ngòi bút Tú Xương lại hiện lên như một trò hề. Hình ảnh sĩ tử lôi thôi, quan trường lố lăng, cảnh thi cử hỗn độn cho thấy sự mục ruỗng từ bên trong của nền khoa cử phong kiến. Không còn không khí trang nghiêm, thiêng liêng, khoa thi trở thành một cuộc phô trương hình thức, mất hết ý nghĩa ban đầu.

Không dừng lại ở việc châm biếm khoa thi, bài thơ còn gián tiếp tố cáo sự suy vong của xã hội phong kiến và nỗi nhục mất nước. Sự xuất hiện của yếu tố ngoại bang trong khoa thi cho thấy đất nước không còn độc lập, chủ quyền bị xâm phạm ngay trong những sinh hoạt tưởng chừng rất “quốc gia”. Đằng sau tiếng cười mỉa mai là nỗi đau xót, cay đắng của một trí thức yêu nước, bất lực trước thời cuộc đảo điên.

Qua đó, Vịnh khoa thi Hương thể hiện thái độ phê phán gay gắt của Trần Tế Xương đối với tầng lớp quan lại, sĩ tử hám danh, đồng thời bộc lộ tấm lòng tha thiết với đất nước của nhà thơ. Tiếng cười trào phúng trong bài thơ không phải để mua vui mà là tiếng cười mang ý nghĩa xã hội sâu sắc.

2. Nghệ thuật
Về nghệ thuật, bài thơ nổi bật với bút pháp trào phúng sắc sảo, giọng điệu mỉa mai, châm biếm sâu cay. Tác giả sử dụng những hình ảnh đời thường, thậm chí thô mộc, để lột tả bản chất lố bịch của khoa thi, tạo nên sức công phá mạnh mẽ.

Bên cạnh đó, nghệ thuật đối lập và tương phản được vận dụng hiệu quả: giữa cái đáng lẽ phải nghiêm trang với thực tế nhếch nhác; giữa lí tưởng đạo học và sự sa sút của con người. Ngôn ngữ thơ giàu tính khẩu ngữ, gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày, vừa sinh động vừa tăng tính châm biếm.

Đặc biệt, hình thức thơ thất ngôn bát cú Đường luật được Tú Xương sử dụng linh hoạt, phá vỡ tính ước lệ cổ điển để phản ánh hiện thực xã hội một cách trực diện, mới mẻ.

3. Đánh giá
Tóm lại, Vịnh khoa thi Hương là bài thơ trào phúng đặc sắc, kết hợp hài hòa giữa giá trị hiện thực và giá trị nhân văn. Qua việc phê phán khoa thi và xã hội đương thời, Trần Tế Xương đã thể hiện rõ bản lĩnh của một nhà thơ hiện thực xuất sắc, đồng thời để lại cho người đọc nhiều suy ngẫm về sự suy tàn của đạo học và trách nhiệm của trí thức trước vận mệnh dân tộc.