Chắc chắn rồi, chúng ta sẽ cùng phân tích tác động của cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất (cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, chủ yếu là giai đoạn 1897-1914) của thực dân Pháp đối với xã hội Việt Nam. Cuộc khai thác này đã gây ra những biến đổi sâu sắc và toàn diện, mang tính chất hai mặt: phá hoại và chuyển biến.

I. Tác động tiêu cực (Mặt phá hoại):
Cuộc khai thác thuộc địa của Pháp trước hết là nhằm vơ vét tài nguyên và bóc lột sức lao động, phục vụ lợi ích của chính quốc, do đó đã gây ra những hậu quả nặng nề cho xã hội Việt Nam:

Chính sách chia để trị và sự phân hóa xã hội sâu sắc:

Pháp tiếp tục duy trì và củng cố bộ máy cai trị chuyên chế phong kiến tay sai ở làng xã, nhưng lại phá vỡ tính tự trị, tự cung tự cấp của làng xã truyền thống bằng cách buộc làng xã phải phục vụ bộ máy hành chính thuộc địa và tham gia vào nền kinh tế thuộc địa.
Sự phân hóa giàu nghèo, địa vị xã hội diễn ra ngày càng sâu sắc, đặc biệt ở nông thôn.
Đời sống nhân dân bị bóc lột và khốn cùng:

Nông dân: Là giai cấp đông đảo nhất, chịu đựng mọi gánh nặng sưu thuế, địa tô, phu phen, tạp dịch. Họ bị mất đất, bị bần cùng hóa, buộc phải rời bỏ làng quê ra thành thị hoặc làm công nhân đồn điền, hầm mỏ, xí nghiệp với đồng lương rẻ mạt, điều kiện lao động khắc nghiệt. Tình trạng đói kém, bệnh tật, mù chữ diễn ra phổ biến.
Công nhân: Mặc dù mới hình thành, nhưng đã bị bóc lột thậm tệ nhất trong các giai cấp. Họ không chỉ bị giai cấp tư sản bóc lột mà còn bị chính quyền thực dân áp bức, đàn áp.
Thợ thủ công và tiểu thương: Các ngành thủ công nghiệp truyền thống bị chèn ép, lâm vào tình trạng suy yếu, phá sản do hàng hóa của Pháp tràn vào và chính sách thuế khóa nặng nề. Tiểu thương cũng gặp khó khăn do sự cạnh tranh từ thương nhân Pháp và Hoa kiều.
Tệ nạn xã hội gia tăng:

Các tệ nạn như nghiện hút, cờ bạc, mại dâm, mê tín dị đoan... phát triển mạnh mẽ do chính sách của Pháp khuyến khích (ví dụ: độc quyền thuốc phiện, rượu) nhằm làm suy yếu ý chí đấu tranh của người Việt, đồng thời thu lợi nhuận.
Hệ tư tưởng phong kiến lung lay nhưng chưa có sự thay thế rõ ràng:

Hệ tư tưởng phong kiến đã lỗi thời không còn khả năng lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc. Tuy nhiên, các tư tưởng mới (dân chủ tư sản, vô sản) còn đang trong quá trình du nhập và chưa thực sự thấm sâu vào đại bộ phận quần chúng.
II. Tác động tích cực (Mặt chuyển biến - mang tính khách quan):
Mặc dù mục đích của Pháp là khai thác, nhưng quá trình này đã tạo ra những biến đổi mang tính chất "chuyển mình" của xã hội Việt Nam, dù không phải do ý muốn chủ quan của Pháp mà là hệ quả của sự du nhập phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa:

Phân hóa sâu sắc các giai cấp cũ và hình thành các giai cấp, tầng lớp mới:

Giai cấp địa chủ phong kiến: Một bộ phận trở thành tay sai, câu kết với Pháp bóc lột nhân dân, nhưng cũng có một bộ phận nhỏ yêu nước, tham gia chống Pháp. Họ tiếp tục là một tầng lớp bóc lột.
Giai cấp nông dân: Bị bần cùng hóa, phân hóa thành nhiều bộ phận: nông dân ít ruộng, nông dân không ruộng, và công nhân nông nghiệp. Đây là lực lượng cách mạng đông đảo nhất.
Giai cấp công nhân: Tuy còn non trẻ về số lượng, nhưng đã bắt đầu hình thành và phát triển. Họ có nguồn gốc từ nông dân bị phá sản, làm việc trong các hầm mỏ, nhà máy, đồn điền. Sớm chịu hai tầng áp bức bóc lột (thực dân và tư bản), họ mang tính cách mạng triệt để.
Giai cấp tư sản: Hình thành từ các nhà thầu khoán, chủ xí nghiệp, chủ hãng buôn người Việt. Số lượng ít, thế lực kinh tế yếu ớt, bị tư bản Pháp chèn ép, nên dễ thỏa hiệp nhưng cũng có tinh thần dân tộc.
Tầng lớp tiểu tư sản (tiểu tư sản thành thị): Bao gồm công chức nhỏ, viên chức, giáo viên, học sinh, sinh viên, tiểu thương, tiểu chủ... Họ có ý thức dân tộc, nhạy bén với thời cuộc, là lực lượng quan trọng trong phong trào cách mạng.
Tầng lớp tư sản dân tộc: Một bộ phận trong giai cấp tư sản có xu hướng kinh doanh độc lập và ít bị lệ thuộc vào Pháp hơn, họ có tinh thần dân tộc nhất định.
Sự du nhập của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa:

Pháp đưa vào Việt Nam các yếu tố của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa (nhà máy, hầm mỏ, công xưởng, đường sắt, cảng biển, ngân hàng...). Điều này làm cho nền kinh tế Việt Nam không còn thuần túy phong kiến mà mang tính chất thuộc địa nửa phong kiến.
Tạo tiền đề vật chất cho sự phát triển của xã hội theo hướng tư bản chủ nghĩa, dù rất méo mó và lệ thuộc.
Thay đổi về đô thị và giao thông:

Các thành phố, thị xã, khu công nghiệp mới được hình thành và mở rộng (Hà Nội, Sài Gòn, Hải Phòng, Nam Định, Hòn Gai...).
Hệ thống giao thông được xây dựng (đường sắt, đường bộ, cảng biển) phục vụ cho khai thác và vận chuyển hàng hóa, quân sự. Điều này khách quan làm thay đổi diện mạo đất nước và tạo điều kiện cho sự giao lưu kinh tế, văn hóa.
Thay đổi về văn hóa, giáo dục và tư tưởng:

Chữ Quốc ngữ được sử dụng rộng rãi hơn trong các hoạt động hành chính, báo chí, xuất bản, tạo điều kiện cho việc truyền bá kiến thức và tư tưởng mới dễ dàng hơn.
Hệ thống giáo dục theo kiểu Pháp được du nhập, dù còn hạn chế, đã tạo ra một lớp người mới có trình độ học vấn Tây học.
Các tư tưởng dân chủ tư sản từ phương Tây bắt đầu du nhập vào Việt Nam, làm lung lay hệ tư tưởng phong kiến và là cơ sở cho sự ra đời của các phong trào yêu nước theo xu hướng mới (Phong trào Duy tân, Đông Du...).
III. Kết luận:
Cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất của thực dân Pháp đã gây ra những hậu quả tai hại về kinh tế, xã hội và đời sống nhân dân Việt Nam. Tuy nhiên, nó cũng đã khách quan tạo ra những biến đổi sâu sắc về cơ cấu xã hội, làm xuất hiện các giai cấp và tầng lớp mới (đặc biệt là công nhân và tiểu tư sản), đồng thời du nhập phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa và các luồng tư tưởng mới. Những biến đổi này, mặc dù diễn ra trong bối cảnh đau thương của một nước mất chủ quyền, lại chính là tiền đề cho sự hình thành và phát triển của phong trào giải phóng dân tộc theo những con đường mới, hiện đại hơn, và sự ra đời của các lực lượng cách mạng tiên tiến sau này.