Văn bản "Một số giọng điệu của tiếng cười trong thơ trào phúng" của tác giả Trần Đình Sử phân tích các kiểu giọng điệu trong thơ trào phúng, đặc biệt là giọng điệu hài hước, mỉa mai, trào phúng. Trong đó, giọng điệu của tiếng cười là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên đặc trưng của thể loại thơ này. Dưới đây là sự tìm hiểu về ba giọng điệu chính: hài hước, mỉa mai, và trào phúng trong văn bản.

1. Giọng điệu hài hước:
Đặc điểm: Giọng điệu hài hước trong thơ trào phúng được thể hiện qua những tình huống vui nhộn, những lời nói nhẹ nhàng, đôi khi là sự ngây ngô nhưng lại mang tính châm biếm sâu sắc. Mục đích của giọng điệu hài hước không phải chỉ để giải trí, mà qua đó, tác giả cũng gửi gắm những thông điệp sâu sắc về xã hội, con người, và những vấn đề xung quanh.
Ví dụ: Trong một số bài thơ, người ta có thể thấy sự tương phản giữa hình ảnh đáng lẽ phải nghiêm túc nhưng lại được tác giả khắc họa một cách ngây ngô hoặc vui vẻ, tạo ra tiếng cười không chỉ do sự bất ngờ mà còn khiến người đọc suy ngẫm.
Tác dụng: Giọng điệu hài hước thường dùng để giảm bớt sự căng thẳng, làm cho vấn đề trở nên nhẹ nhàng hơn nhưng lại không kém phần sâu sắc. Nó làm cho người đọc cảm thấy thư giãn, nhưng lại bất ngờ nhận ra những sự thật cay đắng qua tiếng cười.
2. Giọng điệu mỉa mai:
Đặc điểm: Giọng điệu mỉa mai trong thơ trào phúng thể hiện sự chế giễu, đả kích nhưng thường được bọc trong vẻ ngoài nhẹ nhàng, có khi là sự lắc đầu, thở dài đầy tiếc nuối. Tác giả không thẳng thắn chỉ trích mà dùng sự mỉa mai, nói một đằng nhưng ngầm ý một nẻo.
Ví dụ: Một số bài thơ có thể sử dụng những câu nói ngắn gọn nhưng ẩn chứa trong đó những mỉa mai sắc sảo, như một sự đối lập giữa lời nói và hành động, giữa hình thức và thực chất. Giọng điệu này không hề có vẻ khắc nghiệt hay chỉ trích trực tiếp mà lại gián tiếp khiến đối tượng bị mỉa mai nhận thức rõ hơn về bản thân.
Tác dụng: Giọng điệu mỉa mai trong thơ trào phúng làm nổi bật sự mâu thuẫn giữa bề ngoài và bản chất, giúp chỉ trích những thói hư tật xấu mà không gây ra cảm giác nặng nề hay khó chịu. Nó khiến người đọc vừa cười vừa suy ngẫm về những bất công, sự giả dối trong xã hội.
3. Giọng điệu trào phúng:
Đặc điểm: Giọng điệu trào phúng có tính chất mạnh mẽ hơn, thể hiện sự châm biếm, đả kích một cách trực diện và thẳng thắn. Sự trào phúng có thể sử dụng các biện pháp như phóng đại, đối lập, thậm chí là sự mỉa mai sâu cay, nhưng mục đích chính là phê phán những thói hư tật xấu, những hiện tượng tiêu cực trong xã hội.
Ví dụ: Những bài thơ trào phúng thường xuyên sử dụng hình ảnh, ngôn ngữ sắc bén, những sự phóng đại hài hước, thậm chí có sự ám chỉ hoặc dùng lời lẽ cực đoan để khiến đối tượng bị phê phán phải nhận thức được sự sai trái của mình. Ví dụ như trong các tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, Chế Lan Viên,... ta thấy rõ sự sử dụng giọng điệu trào phúng mạnh mẽ trong việc chỉ trích các thói hư tật xấu trong xã hội.
Tác dụng: Giọng điệu trào phúng mang tính phê phán và chỉ trích mạnh mẽ, giúp làm nổi bật sự bất công, sự thối nát trong xã hội mà không cần phải dùng đến sự chỉ trích trực tiếp hay thô lỗ. Sự sử dụng hình ảnh và ngôn ngữ sắc sảo trong giọng điệu này giúp làm nổi bật các vấn đề xã hội một cách sâu sắc nhưng không kém phần ấn tượng.
Giọng điệu hài hước, mỉa mai, và trào phúng đều là những công cụ quan trọng trong thơ trào phúng để phê phán xã hội, lên án những thói hư tật xấu, đồng thời thể hiện sự sáng tạo trong nghệ thuật ngôn từ. Mỗi giọng điệu mang một sắc thái khác nhau, nhưng tất cả đều có chung mục đích là khiến người đọc vừa cười, vừa suy ngẫm về các vấn đề xã hội và con người.