Thơ trước hết là cuộc đời, sau đó là nghệ thuật" (Belinsky) – Bằng trải nghiệm và phân tích tác phẩm "Tiểu đội xe không kính"

Câu nói của nhà phê bình văn học Belinsky “Thơ trước hết là cuộc đời, sau đó là nghệ thuật” phản ánh một quan điểm sâu sắc về mối quan hệ giữa cuộc sống và nghệ thuật. Theo đó, thơ ca không chỉ là sự sáng tạo nghệ thuật thuần túy, mà còn là sự phản ánh sinh động, trung thực những cảm xúc, trải nghiệm của con người trong cuộc sống. Câu nói này hoàn toàn đúng đắn khi áp dụng vào việc phân tích tác phẩm "Tiểu đội xe không kính" của nhà thơ Phạm Tiến Duật, một bài thơ nổi bật trong nền thơ ca kháng chiến chống Mỹ.

Bài thơ "Tiểu đội xe không kính" ra đời trong thời kỳ cuộc kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra ác liệt. Nội dung bài thơ phản ánh cuộc sống của những chiến sĩ lái xe trong tiểu đội trên tuyến đường Trường Sơn, trong đó hình ảnh chiếc xe không kính trở thành biểu tượng cho sự gian khổ, hy sinh của chiến sĩ trong chiến tranh. Bằng trải nghiệm cuộc sống, Phạm Tiến Duật đã tạo nên một tác phẩm vừa phản ánh chân thực cuộc đời, vừa thể hiện được những nét nghệ thuật độc đáo.

1. "Không có kính, ừ thì có bụi / Bụi phun tóc trắng như người già"
Mở đầu bài thơ, Phạm Tiến Duật đã sử dụng hình ảnh chiếc xe không kính để phản ánh sự thiếu thốn, khó khăn trong cuộc sống của những chiến sĩ lái xe. Tuy nhiên, tác giả không miêu tả chiếc xe thiếu kính một cách bi thương hay nặng nề, mà chuyển sang một thái độ lạc quan, chấp nhận. "Không có kính, ừ thì có bụi" không chỉ đơn giản là sự thiếu thốn vật chất, mà còn là thái độ lạc quan, vượt qua hoàn cảnh khó khăn của người lính. Sự đối lập giữa "bụi" và "tóc trắng" như một phép ẩn dụ sâu sắc cho sự vất vả, gian khổ mà chiến sĩ phải chịu đựng, nhưng cũng cho thấy sự kiên cường và sức sống mãnh liệt của họ.

2. "Không có kính, ừ thì ướt áo / Mưa tuôn mưa rào, rào rào"
Câu thơ tiếp theo tiếp tục nhắc đến sự thiếu thốn của chiếc xe, khi không có kính thì chiến sĩ phải đối mặt với mưa rào. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là tác giả không hề mô tả cảnh chiến sĩ bị ướt, lạnh lẽo hay khó chịu. Thay vào đó, hình ảnh "mưa tuôn mưa rào, rào rào" lại được nhắc đến với một vẻ đẹp âm thanh, thể hiện sự lạc quan, kiên cường trước những thử thách mà chiến sĩ phải trải qua. Những câu thơ này không chỉ phản ánh thực tế khắc nghiệt của chiến tranh mà còn mang tính chất hình tượng, thể hiện ý chí, sự vững vàng của người lính trước mọi khó khăn.

3. "Xe vẫn chạy vì tổ quốc gọi tên / Đường vào Trường Sơn dài vô tận"
Bài thơ tiếp tục mở ra một tầm nhìn lớn hơn về mục tiêu của những người lính, đó là bảo vệ Tổ quốc. Mặc dù đối diện với những thử thách, họ vẫn kiên cường, tiếp tục hành trình của mình vì lý tưởng cao đẹp. "Xe vẫn chạy vì Tổ quốc gọi tên" không chỉ là lời khẳng định về ý chí quyết tâm của những chiến sĩ mà còn là tiếng gọi thiêng liêng của đất nước, thúc đẩy họ vượt qua tất cả mọi gian nan. Câu thơ "Đường vào Trường Sơn dài vô tận" nhấn mạnh tính chất trường kỳ, khó khăn của cuộc chiến tranh, nhưng cũng bộc lộ một tinh thần kiên cường, bền bỉ của người lính.

4. "Lửa cháy trong tim, chảy qua mồ hôi / Khói bốc lên từ trái tim sắt đá"
Khép lại bài thơ, Phạm Tiến Duật khắc họa một hình ảnh ẩn dụ về sức mạnh của người lính. "Lửa cháy trong tim" và "khói bốc lên từ trái tim sắt đá" không chỉ là hình ảnh miêu tả sự vất vả, gian lao trong công việc mà còn là biểu tượng cho sự hy sinh, sức mạnh tinh thần của chiến sĩ. Những chiến sĩ lái xe, dù phải chịu đựng những điều kiện khắc nghiệt nhất, vẫn giữ vững một ngọn lửa lòng yêu nước, một trái tim sắt đá, bền bỉ và kiên cường.

Tác phẩm "Tiểu đội xe không kính" là một minh chứng rõ ràng cho quan điểm của Belinsky rằng "Thơ trước hết là cuộc đời, sau đó là nghệ thuật". Bài thơ phản ánh rất chân thực cuộc sống chiến đấu đầy gian khổ của người lính trên tuyến đường Trường Sơn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ. Qua đó, Phạm Tiến Duật đã thể hiện sự hòa quyện giữa những trải nghiệm thực tế và nghệ thuật thơ ca, với những hình ảnh, âm thanh đầy ấn tượng, giàu tính biểu tượng. Những trải nghiệm đau thương, thiếu thốn trong chiến tranh đã được tác giả thể hiện qua những câu thơ nhẹ nhàng, lạc quan nhưng không kém phần sâu sắc, phản ánh một cách toàn diện cuộc sống gian khổ của người lính và khát vọng hòa bình, tự do.