Trong văn học trung đại Việt Nam, các tác phẩm phản ánh hiện thực xã hội và bộc lộ các giá trị nhân đạo nhân văn còn chưa thực sự được chú ý, bởi đó là những vấn đề nhạy cảm và thường vướng phải sự chỉ trích, tranh cãi của nhiều người. Đặc biệt là các tác phẩm viết về người phụ nữ, viết về nỗi đau thân phận, về khao khát hạnh phúc lứa đôi vẫn được xem là tầm thường, tủn mủn, không đáng nhắc đến và Truyện Kiều chính là một trong số các tác phẩm vướng phải nhiều tranh cãi khi viết về Thúy Kiều – một cô gái tài sắc vẹn toàn nhưng mang thân phận kỹ nữ nhiều đớn đau. Chỉ đến vài trăm năm sau, những giá trị hiện thực và nhân đạo của tác phẩm này mới được công nhận và làm sáng rõ, trở thành một trong những kiệt tác của cả nền Văn học Việt Nam. Có thể nói, Truyện Kiều là một tác phẩm gói trọn tất cả những nỗi đau của người phụ nữ trong chế độ phong kiến, ấy là nỗi đau thân phận bọt bèo, những day dứt giữa chữ hiếu và chữ tình, nỗi xót xa cho tình yêu yểu mệnh, nỗi khổ sở cho kiếp chồng chung, nỗi đau sinh tử phân ly,… Trong trích đoạn Trao duyên, nỗi đau khi phải từ bỏ tình yêu, làm tròn hiếu đạo cùng với nỗi đau thân phận của Thúy Kiều được thể hiện vô cùng sâu sắc, qua đó cũng bộc lộ được những nét đẹp trong tính cách của người con gái tài hoa nhưng bạc mệnh này.

          Thúy Kiều con gái lớn trong một gia đình giàu có, sống cuộc sống “êm đềm trướng rủ màn che”, nhưng chỉ một biến cố bất ngờ, gia đình bị vu oan mà Thúy Kiều lâm vào cảnh nhà tan cửa nát, cha và em bị bắt giam, gia sản bị tịch thu. Trong chốc lát, nàng dường như mất tất cả, kể cả Kim Trọng trong lúc nàng nguy khốn cũng vì về quê chịu tang mà chẳng thể đỡ đần, âu là cái kiếp nạn nó đã định Kiều phải một mình gánh lấy. Tài sản, tiền bạc đều mất hết, Kiều để cứu cha và em khỏi cảnh ngục tù chỉ đành phải tìm mối bán mình làm lẽ cho Mã Giám Sinh – vốn là một kẻ buôn người giả danh, để lấy một món tiền 400 lượng! Bao nhiêu tài sắc, bao nhiêu thông minh, khéo léo cuối cùng cũng chỉ đáng giá từng ấy tiền, đổi lại một kiếp làm lẽ đầy tủi nhục mà Kiều đâu hay rằng sau đó chính là 15 năm lưu lạc thanh lâu hai lượt, thanh y hai lần, đầy đớn đau.

           Sau khi giải quyết chuyện gia đình êm thấm, cứu được cha và em, làm tròn chữ hiếu, thế nhưng còn chữ tình của nàng thì biết phải làm sao. Nỗi đau bạc mệnh, cùng với nỗi đau khi buộc phải từ bỏ tình yêu đầu đời dày vò tâm can người con gái bất hạnh, đối với chàng Kim nàng đã đành phụ bạc, không biết lấy gì để đền đáp cho phần tình cảm chân thành ấy. Ngay lúc tâm trạng rối bời, day dứt ấy Kiều đã nghĩ ra một cách để trả nghĩa cho Kim Trọng, ấy là trao duyên cho Thúy Vân, em gái của mình, nhờ em chắp mối “duyên thừa” giúp mình chăm sóc, yêu thương Kim Trọng quãng đời về sau. 

           Có thể trong quan niệm hiện đại, Thúy Kiều làm vậy là ích kỷ là bất công với Thúy Vân, thế nhưng trong chế độ phong kiến việc Thúy Vân thay chị trả nghĩa cho Kim Trọng là chuyện hết sức bình thường. Huống hồ Thúy Kiều đã phải hy sinh cả cuộc đời, hy sinh cả tình yêu để cứu gia đình thì việc Thúy Vân gánh vác cho chị gái mình phần ơn nghĩa với Kim Trọng cũng là hợp lý. Tuy nhiên, là người hiểu lý lẽ thế nên Thúy Kiều cũng hiểu rằng việc mở lời với Thúy Vân là vô cùng khó khăn mà nàng phải thật thận trọng để không làm tổn thương đến người em gái nàng yêu quý nhất.

“Cậy em, em có chịu lời
Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa”

            Thúy Kiều đã dùng những từ “cậy”, “chịu”, “lạy”, “thưa” để nói với Thúy Vân. Xét về vai vế của Kiều và Vân là không hợp lẽ thường, bởi dù cách biệt tuổi tác nhỏ, thế nhưng Kiều vẫn là chị, Vân là em tuân thủ phép tắc kính trên nhường dưới. Thế nhưng ở trong hoàn cảnh của Thúy Kiều, cách nói của nàng là một sự thông minh, tinh tế. Nàng muốn mở lời nhờ em gái chuyện trao duyên, thế nhưng lại sợ em gái không đồng ý, không thông cảm cho nàng, thế nên Kiều đành sử dụng cách nói “cậy em”, tức là lời nhờ vả khẩn thiết, sâu nặng, rồi “em có chịu lời” tức là lời báo trước về sự việc khó khăn mà nàng định nói. Sau đó Kiều hết sức cẩn thận nói với Vân “Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa” đó là một hành động bất thường, trang trọng, mang sắc thái nghiêm túc. Việc Kiều lạy tức xem Vân như ân nhân của mình, là người duy nhất để nàng tin tưởng gửi gắm, đồng thời hành động ấy cũng dồn Thúy Vân vào thế khó xử, khó mà từ chối được lời cậy nhờ của chị gái, dù nàng chưa hề biết đó là chuyện gì.

             Sau khi làm l