Tình bạn là một trong những tình cảm thiêng liêng và cao đẹp nhất trong cuộc đời mỗi người. Trong kho tàng văn học trung đại Việt Nam, có rất nhiều tác phẩm hay viết về đề tài này, nhưng để lại ấn tượng sâu sắc và mộc mạc hơn cả chính là bài thơ "Bạn đến chơi nhà" của "Tam nguyên Yên Đổ" Nguyễn Khuyến. Bài thơ không chỉ là một lời reo vui khi bạn già ghé thăm mà còn là lời khẳng định cho một tình bạn tri âm, tri kỷ, vượt lên trên mọi giá trị vật chất thông thường.
Ngay từ câu thơ mở đầu, nhà thơ đã bộc lộ niềm vui mừng khôn xiết khi có bạn đến thăm:

"Đã bấy lâu nay, bác tới nhà"

Cách xưng hô "bác" đầy thân mật, trân trọng và gần gũi. Cụm từ "đã bấy lâu nay" cho thấy một khoảng thời gian dài hai người chưa được gặp nhau. Khi Nguyễn Khuyến cáo quan về ở ẩn tại quê nhà, cuộc sống vốn bình lặng, ít giao du. Sự xuất hiện của người bạn già giống như một luồng gió mát, mang lại niềm vui lớn cho tác giả. Câu thơ vang lên như một tiếng reo vui đầy hồ khởi, ấm áp tình người.
Thế nhưng, ngay sau niềm vui ấy, tác giả lại đưa người đọc vào một tình huống trớ trêu, dở khóc dở cười qua sáu câu thơ tiếp theo. Đó là sự "thiếu thốn" đến hoàn toàn về mặt vật chất để tiếp đãi bạn:

"Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa.
Ao sâu nước cả, khôn chài cá,
Vườn rộng rào thưa, khó đuổi gà.
Cải chửa ra cây, cà mới nụ,
Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa."

Tác giả liệt kê hàng loạt những thứ sản vật cây nhà lá vườn, vốn dĩ rất phong phú ở vùng làng quê đồng bằng Bắc Bộ, nhưng ngặt nỗi tất cả đều đang ở trong trạng thái "chưa sẵn sàng". Muốn ra chợ mua đồ tiếp bạn thì "chợ thời xa", người sai bảo thì "trẻ thời đi vắng". Có ao có cá nhưng "ao sâu nước cả" không thể chài được; có vườn có gà nhưng "vườn rộng rào thưa" chẳng thể đuổi bắt. Thậm chí đến rau quả trong vườn cũng vậy: cải thì "chửa ra cây", cà "mới nụ", bầu "vừa rụng rốn", mướp "đương hoa".
Tất cả các tính từ, động từ như khôn, khó, chửa, mới, vừa, đương được sắp xếp vô cùng khéo léo. Điệp từ "thời" và cấu trúc đối xứng tạo nên một giọng điệu hóm hỉnh, hài hước. Sự thiếu thốn này rõ ràng là một sự phóng đại đầy nghệ thuật. Một nhà nho có gia cảnh như Nguyễn Khuyến không thể nghèo đến mức không có nổi một ngọn rau, quả bầu tiếp khách. Đây chính là cái tài của tác giả: dùng cái "không có gì" để đùa vui với bạn, tạo nên một không khí thân tình, không chút khách sáo, câu nệ.
Đỉnh điểm của sự thiếu thốn ấy được đẩy lên ở câu thơ thứ bảy:

"Đầu trò tiếp khách, trầu không có"

"Miếng trầu là đầu câu chuyện", là lễ nghi tối thiểu của người Việt khi có khách đến chơi nhà. Vậy mà đến cả miếng trầu cũng không có nốt. Câu thơ như một cái nhún vai hóm hỉnh của cụ Khuyến. Nhưng chính sự thiếu thốn đến tột cùng về vật chất ấy lại là đòn bẩy để làm bật lên giá trị tinh thần thiêng liêng ở câu thơ cuối cùng:

"Bác đến chơi đây, ta với ta!"

Vật chất dẫu là con số không, nhưng tình cảm lại đong đầy trọn vẹn. Cụm từ "ta với ta" ở đây hoàn toàn khác với "ta với ta" trong bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan (nói về sự cô đơn tuyệt đối). "Ta với ta" của Nguyễn Khuyến là hai người nhưng đã hòa nhập làm một. Giữa chủ và khách không còn khoảng cách, không còn danh lợi, chỉ có sự thấu hiểu, đồng điệu giữa hai tâm hồn tri âm. Từ "đây" vang lên đầy khẳng định: chỉ cần "bác" đến chơi với "ta", thế là quá đủ. Tình bạn được đặt lên trên tất cả mọi mâm cao cỗ đầy.
Bằng thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật được việt hóa một cách tài tình, ngôn ngữ giản dị, tự nhiên như lời nói hằng ngày, Nguyễn Khuyến đã vẽ nên một bức tranh làng quê ấm áp và một tình bạn tuyệt đẹp. Bài thơ "Bạn đến chơi nhà" xứng đáng là một viên ngọc sáng trong thơ ca sinh hoạt, ca ngợi tình bạn chân thành, mộc mạc, thanh cao và bất diệt trước những biến đổi của thời gian và danh lợi.