Trong lịch sử và qua văn học (tiêu biểu là tác phẩm "Lá cờ thêu sáu chữ vàng" của Nguyễn Huy Tưởng), nhân vật Trần Quốc Toản hiện lên là một người anh hùng trẻ tuổi tràn đầy lòng yêu nước, chí khí quật cường.

Hình ảnh của Trần Quốc Toản được khắc họa rất rõ nét qua suy nghĩ, lời nói và hành động ở ba thời điểm:

1. Trước khi diện kiến Vua (Ở bến Bình Than)
Lúc này, Trần Quốc Toản mới 16 tuổi, vì còn quá trẻ nên không được tham dự hội nghị Bình Than cùng các vị vương hầu để bàn kế sách đánh giặc.

Suy nghĩ:

Cảm thấy uất hận, bất bình khi mình bị coi là trẻ con, không được dự bàn việc đại sự quốc gia.

Sôi hừng hực ý chí chiến đấu, cho rằng giặc Nguyên - Mông đang hăm dọa xâm lược mà nhà vua và các đại thần còn băn khoăn là không thể chấp nhận được.

Lời nói:

Cãi lại và tranh luận gắt gao với lính quân hiệu (những người canh giữ bến Bình Than) để đòi vào gặp Vua: "Ta xuống xin kiến Vương, không phải xuống để làm loạn!"

Hành động:

Đứng trên bờ ngóng nhìn về phía thuyền Vua, lòng dạ như lửa đốt.

Tuốt gươm, đỏ mặt, tuốt trần lưỡi gươm tuốt trần ra khỏi bao, xô ngã mấy người lính bảo vệ, xông xuống bến sông để tiếp cận thuyền Vua.

2. Khi được diện kiến Vua (Dưới thuyền Bến Bình Than)
Được gặp Vua Trần Nhân Tông, Trần Quốc Toản bộc lộ trọn vẹn sự dũng cảm và tấm lòng vì nước vì dân.

Suy nghĩ:

Lo sợ bị phạt vì tội quấy rối và làm trái lệnh Vua, nhưng nỗi lo cho vận mệnh đất nước còn lớn hơn gấp nhiều lần.

Khát khao được ra trận đánh đuổi quân xâm lược.

Lời nói:

Quỳ xuống tâu Vua, dõng đạc và kiên quyết xin đánh: "Xin Bệ hạ cho đánh! Cho đánh rồi hãy bàn!" hoặc "Cho đánh! Cho đánh!"

Hành động:

Quỳ lạy Vua, vừa khóc vừa tâu trình nguyện vọng của mình.

Nhận lấy quả cam do Vua ban thưởng (vì Vua khen còn nhỏ mà đã biết lo việc nước, nhưng vẫn bắt phạt vì vi phạm phép nước).

3. Sau khi rời khỏi cuộc diện kiến Vua
Trần Quốc Toản vừa nhận được cam vàng của Vua vừa bị mời ra khỏi hội nghị vì chưa đủ tuổi.

Suy nghĩ:

Vừa xúc động, ấm lòng vì được Vua ban cam quý, vừa vô cùng giận dữ và UẤT ỨC vì vẫn bị coi là trẻ con, không được trực tiếp tham gia bàn việc nước cùng các vị vướng hầu.

Thề quyết tâm phải tự chiêu mộ quân sĩ, tự mình ra trận lập chiến công để chứng minh năng lực.

Lời nói:

Trở về gặp gia nhân, bè bạn, Trần Quốc Toản dõng đạc thề nguyện sẽ sắm binh khí, chiêu mộ quân sĩ để đánh đuổi giặc Mông - Cổ.

Hành động:

Vô tình bóp nát quả cam quý trong tay từ lúc nào không hay do bàn tay gồng chặt vì uất hận và quyết tâm rực cháy.

Trở về quê nhà, lập ra đội quân thiếu niên, thêu lên lá cờ đỏ sáu chữ vàng: "Phá cường địch, báo hoàng ân" (Đánh tan địch mạnh, đáp ơn vua) để lên đường đánh giặc.

💡 Tóm tắt ý nghĩa
Cả 3 giai đoạn trên thể hiện sự phát triển tâm lý nhất quán của một nhân vật lịch sử thiếu niên: Sôi nổi, dũng cảm, tràn đầy nhiệt huyết yêu nước và lòng tự trọng dân tộc. Hành động bóp nát quả cam đã trở thành một biểu tượng kinh điển cho khí thế quật cường của tuổi trẻ Việt Nam trước họa ngoại xâm.

1. Trước khi yết kiến vua (Ở hội nghị Bình Than)
- Hành động: Đứng trên bờ thẫn thờ nhìn đoàn thuyền, giương mắt đến rách, xô ngã mấy người lính Thánh Dực, tuốt gươm múa tít, quyết xông xuống bến để gặp vua.
- Lời nói: "Không buông ra, ta chém!", "Ta xuống xin bệ kiến quan gia, không kẻ nào được giữ ta lại. Lôi thôi thì hãy nhìn lưỡi gươm này!" 
- Suy nghĩ/Tâm trạng: Nóng nảy, bức xúc, hờn tủi vì mình còn nhỏ tuổi nên không được tham dự bàn việc nước, cảm thấy bất lực và căm phẫn trước cảnh giặc lăm le bờ cõi. 

2. Khi xin yết kiến vua (Được gặp vua)
- Hành động: Chạy xồng xộc, quỳ xuống tâu vua, tiếng nói như thét, đỡ lấy quả cam vua ban.
- Lời nói: "Xin quan gia cho đánh", "Xin quan gia cho đánh, cho giặc mượn đường là mất nước".
- Suy nghĩ/Tâm trạng: Vô cùng hào hức, quyết tâm, sục sôi lòng yêu nước và ý chí bảo vệ giang sơn, bất chấp việc mình làm là phạm thượng (có thể bị tội chém đầu). 

3. Sau khi yết kiến vua (Khi bước lên bờ, cầm quả cam trên tay)
- Hành động: Nắm chặt bàn tay, nghiến chặt hàm răng, vô tình bóp nát quả cam lúc nào không biết. 
- Lời nói: "Rồi xem ai giết được giặc, ai báo được ơn vua, xem ai hơn, ai kém. Rồi triều đình sẽ biết tay ta!", "Được rồi! Ta sẽ chiêu binh mãi mã cầm quân đi đánh giặc..." 
- Suy nghĩ/Tâm trạng: Vừa biết ơn vua vì được thấu hiểu và tha tội, vừa ấm ức, hờn tủi vì tuổi nhỏ chưa được giao trọng trách lớn ngay lúc đó, từ đó nung nấu ý chí tự lực tự cường, quyết tâm luyện tập và chiêu binh mãi mã để ra trận diệt giặc.