1. Thể loại
Tiểu thuyết lịch sử (viết theo lối chương hồi).
2. Phương thức biểu đạt chính
Tự sự (kết hợp miêu tả và biểu cảm).
3. Ngôi kể
Ngôi thứ ba (người kể chuyện giấu mặt, khách quan nhưng có cái nhìn sát sao với các sự kiện lịch sử và bênh vực nghĩa quân Tây Sơn).
4. Bối cảnh lịch sử
Thời gian: Cuối thế kỷ XVIII (năm Mậu Thân 1788 - Kỷ Dậu 1789).
Không gian: Trải dài từ Phú Xuân (Huế) ra Nghệ An, Tam Điệp (Ninh Bình) và tiến thẳng ra Thăng Long.
Tình hình đất nước: Nhà Lê - Trịnh sụp đổ, nội bộ lục đur. Lê Chiêu Thống “cõng rắn cắn gà nhà”, mượn cớ cứu giá để rước hơn 20 vạn quân Thanh sang giày xéo đất nước; dân tình lầm than, đất nước đứng trước họa ngoại xâm.
5. Tình huống truyện
Tình huống bất ngờ và nguy cấp: Quân Thanh dưới sự chỉ huy của Tôn Sĩ Nghị đã chiếm được Thăng Long, tỏ ra kiêu ngạo, hống hách và chủ quan. Trong khi đó, lực lượng Tây Sơn ở phía Nam vừa nhận được tin dữ.
 Tình huống này đặt vua Nguyễn Huệ trước một thử thách lớn lao: Phải nhanh chóng lên ngôi hoàng đế để chính danh định vị, lập tức thống lĩnh đại quân ra Bắc đánh dẹp giặc ngoại xâm để cứu nguy cho dân tộc.
6. Cốt truyện
Xây dựng dựa trên các sự kiện lịch sử có thật về cuộc hành quân thần tốc và chiến thắng oanh liệt của vua Quang Trung cùng nghĩa quân Tây Sơn trước quân Thanh, đan xen với sự thất thảm của vua tôi Lê Chiêu Thống và đám giặc phương Bắc.
7. Các sự kiện chính
Sự kiện 1: Nguyễn Huệ nhận được tin cấp báo quân Thanh đã chiếm Thăng Long, ông tức giận, quyết định thân chinh cầm quân ra Bắc và làm lễ lên ngôi Hoàng đế (lấy hiệu là Quang Trung).
Sự kiện 2: Cuộc hành quân thần tốc ra Bắc, vừa đi vừa tuyển quân, duyệt binh, tổ chức khao quân và đọc bài hịch phủ dụ khích lệ tinh thần tướng sĩ ở Tam Điệp (Ninh Bình).
Sự kiện 3: Nghĩa quân Tây Sơn lần lượt đánh tan các đồn tiền tiêu của giặc (sông Gián Khẩu, đồn Hà Hồi, đồn Ngọc Hồi) và đồn Đống Đa.
Sự kiện 4: Quân Thanh đại bại, Tôn Sĩ Nghị vứt bỏ gươm giáo, hốt hoảng tháo chạy qua cầu phao; vua tôi Lê Chiêu Thống dắt díu nhau chạy trốn sang Trung Quốc.
8. Các sự việc tiêu biểu
Vua Quang Trung gặp gỡ cống sĩ Nguyễn Thiếp để bàn mưu kế.
Nhà vua đưa ra lời dự đoán thiên tài: "Hẹn đến ngày mồng 7 năm mới thì vào thành Thăng Long mở tiệc ăn mừng".
Cách đánh nghi binh bất ngờ ở đồn Hà Hồi (buộc giặc xin hàng mà không tốn một mũi tên) và thế đánh dũng mãnh, lấy ván che giáp lá cà ở đồn Ngọc Hồi.
9. Hệ thống nhân vật chính
Vua Quang Trung (Nguyễn Huệ):
Đặc điểm: Trí tuệ sáng suốt, nhạy bén, quyết đoán, có tầm nhìn chiến lược, tài dụng binh như thần.
Vai trò: Là trung tâm của đoạn trích, hiện lên với vẻ đẹp lẫm liệt, oai phong của một bậc minh quân, vị anh hùng dân tộc vĩ đại.