Trong tác phẩm Lá cờ thêu sáu chữ vàng (của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng) cũng như trong truyền thuyết lịch sử, phân cảnh sau khi yết kiến vua Trần Nhân Tông tại bến Bình Than là thời điểm khắc họa đậm nét nhất tính cách, tâm trạng và bản lĩnh của người thiếu niên anh hùng Trần Quốc Toản.

bên dưới là phân tích chi tiết về hành động, lời nói và ý nghĩa của chi tiết "bóp nát quả cam":

1. Hành động và lời nói của Trần Quốc Toản sau khi yết kiến Vua
Hành động khi ở trên bờ (trước và trong khi chờ yết kiến):

Nóng lòng muốn vào dự bàn việc nước, Quốc Toản giằng co, xô ngã mấy người lính guards (thánh dực) khi bị cản lại, quyết lao xuống bến gặp Vua.
Khi gặp Vua, Quốc Toản quỳ xuống tâu xin đánh, chịu nhận tội vì đã làm trái lệnh Vua.
Hành động và cảm xúc sau khi nhận quà của Vua:

Vua Trần Nhân Tông thấy Quốc Toản còn quá trẻ (16 tuổi) nên không cho dự hội nghị, nhưng khen có chí lớn và ban cho một quả cam quý.
Uất hận và tủi hờn: Quốc Toản bước lên bờ, vừa đi vừa uất hận vì nghĩ Vua coi mình là trẻ con, không cho bàn việc trọng đại của đất nước.
Tập hợp lực lượng: Ngay sau đó, Quốc Toản trở về quê nhà, tự chiêu mộ hơn một ngàn gia nô và thân thuộc, sắm sửa vũ khí, đóng chiến thuyền và thêu lên lá cờ đại sáu chữ vàng: "Phá cường địch, báo hoàng ân".
2. Phân tích chi tiết "Bóp nát quả cam"
Chi tiết Trần Quốc Toản vô tình bóp nát quả cam là một chi tiết nghệ thuật vô cùng đắt giá, lột tả trọn vẹn tâm lý nhân vật:

Biểu hiện của lòng căm thù giặc sâu sắc: Quả cam bị bóp nát không phải do cố ý, mà vì lực tay của Quốc Toản siết chặt trong vô thức. Sự đồn nén của nỗi dồn nén căm thù quân Nguyên - Mông tàn bạo đã chuyển hóa thành sức mạnh cơ bắp.
Nỗi tủi hờn của một người có chí lớn: Quốc Toản đau đớn không phải vì không được nhận thưởng, mà vì bị đứng ngoài cuộc khi vận mệnh đất nước đang lâm nguy. Cảm giác mình "chỉ là đứa trẻ" trong mắt các vị vương hầu làm dấy lên sự ấm ức mãnh liệt.
Sự chuyển hóa từ cảm xúc thành hành động: Quả cam nát chính là bước ngoặt tâm lý. Sự uất hận không làm Quốc Toản nản lòng hay buông xuôi, mà bùng cháy thành quyết tâm: Nếu không được tham gia cùng triều đình, ta sẽ tự thành lập đội quân riêng để đánh giặc.
3. Phân tích hình tượng nhân vật Trần Quốc Toản
Từ những hành động và lời nói trên, hình ảnh Trần Quốc Toản hiện lên với các nét tính cách nổi bật:

Lòng yêu nước mãnh liệt và tinh thần tự tôn dân tộc: Dù tuổi còn rất trẻ, ông đã mang trong mình ý thức trách nhiệm lớn lao đối với giang sơn, không thể khoanh tay đứng nhìn giặc ngoại xâm dòm ngó.
Cương trực, dũng cảm và thẳng thắn: Hành động xông qua hàng rào lính gác và lời tâu xin đánh giặc thể hiện sự quyết đoán, không sợ nguy hiểm hay hình phạt của triều đình.
Chí khí kiên cường, hành động quyết liệt: Tự mình gánh vác việc lớn bằng cách chiêu mộ binh mã, rèn luyện quân sĩ và dẫn đầu đội quân lá cờ 6 chữ vàng xông pha trận mạc.
Tóm lại: Hành động bóp nát quả cam là nhịp cầu hoàn hảo nối liền giữa cảm xúc phẫn uất bồng bộc của lứa tuổi thiếu niên với hành động chín chắn, quả cảm của một vị danh tướng tương lai.