1. Xuất thân và Bối cảnh lịch sử
Thân thế: Ông là dòng dõi hoàng tộc nhà Trần, được phong tước Hoài Văn Hầu.
Bối cảnh: Năm 1282, quân Nguyên - Mông lăm le xâm lược Đại Việt lần thứ hai. Vua Trần Nhân Tông mở Hội nghị Bình Than để bàn kế sách đánh giặc cùng các vua tôi, vương hầu.
2. Điển tích nổi tiếng: "Bóp nát quả cam"
Vì mới 16 tuổi, Trần Quốc Toản không được dự hội nghị bàn việc nước cùng các vị vương hầu lớn tuổi. Ông cảm thấy vừa tủi hờn vừa uất hận.
Vua Trần Nhân Tông thấy ông có chí lớn liền ban cho một quả cam quý để an ủi.
Vì quá ấm ức và căm thù quân giặc tàn bạo, Trần Quốc Toản đã vô tình bóp nát quả cam trong tay từ lúc nào không hay.
3. Lá cờ thêu 6 chữ vàng & Chiến công hiển hách
Chiêu mộ binh mã: Trở về, ông tự mình huy động hơn 1.000 gia nô và thân thuộc, sắm sửa vũ khí, đóng chiến thuyền và thêu lên lá cờ lớn 6 chữ vàng:

"Phá强敵, 報皇恩" (Phá cường địch, báo hoàng ân - Đánh tan giặc mạnh, đáp báo ơn vua).
Trận mạc: Khi quân Nguyên tràn sang (1285), lá cờ 6 chữ vàng của đội quân trẻ tuổi do Hoài Văn Hầu chỉ huy luôn xông xáo ở những nơi nguy hiểm nhất, làm cho quân giặc nghe danh đều nể sợ. Ông cùng các danh tướng như Trần Hưng Đạo, Trần Quang Khải lập nhiều chiến công lớn ở Tây Kết, Hàm Tử, Chương Dương...
4. Ý nghĩa lịch sử & Di sản
Sự hi sinh: Trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên - Mông lần hai (1285), ông đã anh dũng hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ (khoảng 18 tuổi). Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương vô hạn cho nhân dân.
Biểu tượng: Trần Quốc Toản là tấm gương sáng chói về lòng yêu nước "tuổi trẻ tài cao", không chịu khuất phục trước ngoại xâm.
Hình tượng văn học: Tác phẩm văn học nổi tiếng Lá cờ thêu sáu chữ vàng của nhà văn Nguyễn Huy Tưởng đã tái hiện vô cùng sinh động hình ảnh nhân vật này.
 

Thân thế của Trần Quốc Toản (Hoài Văn Hầu) trong lịch sử là một chủ đề rất đặc biệt, bởi vì dù ông là một danh tướng lẫy lừng, các bộ chính sử lớn như Đại Việt sử ký toàn thư lại chép rất ít về gia thế của ông.
Dưới đây là thông tin về thân thế của ông dựa theo các nguồn sử liệu và nghiên cứu lịch sử:

1. Xuất thân hoàng tộc (Dòng dõi nhà vua)
Năm sinh - năm mất: Ông sinh năm 1267 và hy sinh năm 1285 khi mới 18 tuổi.
Dòng tộc: Trần Quốc Toản thuộc dòng dõi tông thất nhà Trần (hoàng tộc nắm quyền trị vì Đại Việt lúc bấy giờ).
Tước hiệu: Ông được triều đình phong tước Hoài Văn Hầu từ năm 15 tuổi (trong hệ thống tước hiệu thời Trần, Vương là cao nhất dành cho con vua, sau đó đến Hầu dành cho các hàng quý tộc thân cận). Sau khi ông hy sinh, vua Trần Nhân Tông đã truy tặng ông tước Hoài Văn Vương để vinh danh công trạng. 

2. Cha mẹ của Trần Quốc Toản là ai?
Về danh tính cha mẹ của ông, sử sách có những ghi chép chưa đồng nhất, nhưng có hai thuyết phổ biến nhất:
Thuyết thứ nhất (Theo sách Nguyễn sử lưu): Trần Quốc Toản là con trai của Vũ Uy vương Trần Nhật Duy và bà Trần Ý Ninh. Xét theo gia phả này, Vũ Uy vương là con trai của vua Trần Thái Tông (vị vua đầu tiên của nhà Trần). Như vậy, Trần Quốc Toản chính là cháu nội của vua Trần Thái Tông, và là em họ của vua Trần Nhân Tông. 
Thuyết thứ hai (Theo một số tài liệu trường học/địa phương): Ông là con trai của Trung Thành vương. Cha ông mất sớm, ông lớn lên dưới sự nuôi nấng của mẹ và sự dạy dỗ, đùm bọc của người chú là Chiêu Thành vương. 

3. Mối quan hệ với Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn
 Nhiều người thường nhầm lẫn do hai ông cùng họ và cùng tên đệm chữ "Quốc". Thực tế, Trần Quốc Tuấn và Trần Quốc Toản là hai người thuộc hai thế hệ khác nhau. 
Trần Quốc Tuấn (Hưng Đạo Vương) thuộc hàng cha chú (sinh năm 1228), giữ chức Tiết chế đại tướng quân chỉ huy toàn quân, còn Trần Quốc Toản là một vương hầu trẻ tuổi (sinh năm 1267) trực tiếp cầm quân ra trận. 

Dù sử sách ghi chép về gia đình rất ngắn gọn, nhưng việc một thiếu niên mới 15-16 tuổi đã có thể tự huy động ngân sách gia đình, tập hợp hơn 1.000 gia nô và thân thuộc, sắm sửa chiến thuyền để đi đánh giặc đã chứng minh gia thế và sức ảnh hưởng của dòng họ Trần Quốc Toản lúc bấy giờ là vô cùng lớn.