1. Lí lẽ và Bằng chứng (Ví dụ: Truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao)
Lí lẽ: Ngôn ngữ nhân vật được cá thể hóa cao độ, phản ánh quá trình tha hóa hoặc thức tỉnh.
Bằng chứng:Khi say/tha hóa: Lời Chí Phèo là tiếng chửi, câu nói lảm nhảm, thô lỗ ("Mẹ kiếp", "Chí Phèo..."). Giao tiếp lúc này là sự xả giận, thể hiện sự cô đơn và bị gạt ra lề xã hội.
Khi tỉnh/thức tỉnh: Lời nói với bà Kiến ("Tao muốn làm người lương thiện") là khát vọng chân thành, câu chữ mạch lạc hơn, thể hiện nhận thức về nhân phẩm.
Đối thoại: Cuộc đối thoại giữa Chí Phèo và bà Kiến đầy căng thẳng, thể hiện mối quan hệ thống trị - bị trị, qua đó tính cách hung hãn nhưng tuyệt vọng của Chí được bộc lộ.
2. Nhận xét nghệ thuật
Nghệ thuật ngôn ngữ: Nam Cao sử dụng ngôn ngữ nửa trực tiếp (trộn lẫn lời nhân vật và người kể chuyện), tạo cảm giác chân thực.
Khắc họa tính cách: Tính cách nhân vật không chỉ qua hành động mà chủ yếu qua lời nói (đối thoại, độc thoại nội tâm).
Cá thể hóa: Mỗi nhân vật có giọng điệu riêng (thô lỗ, khúm núm, chân thành).
3. Hiệu quả
Khắc họa sâu sắc tính cách: Giúp nhân vật hiện lên sinh động, đa diện, không bị rập khuôn.
Tăng sức hấp dẫn: Độc giả nhận thức tính cách qua tương tác thực tế chứ không chỉ qua lời kể của tác giả.
Bộc lộ nội tâm: Giao tiếp trở thành chiếc gương phản chiếu tâm hồn, đặc biệt là những chuyển biến âm thầm trong suy nghĩ.

Luận điểm "nhà văn đã đưa ra hoạt động giao tiếp trở thành đối tượng nhận thức và mô tả trực tiếp tính cách nhân vật" khẳng định ngôn ngữ đối thoại/độc thoại không chỉ là công cụ truyền tải thông tin, mà còn là gương soi bản chất tâm lý, trình độ và thái độ nhân vật.
Dưới đây là lí lẽ, bằng chứng và nhận xét:
 1. Lí lẽ và Bằng chứng
Lí lẽ: Trong văn học, cách nhân vật nói chuyện (từ ngữ, giọng điệu, cách xưng hô) thể hiện rõ trình độ văn hóa, tầng lớp xã hội, tâm trạng và bản chất tính cách (thật thà, gian trá, thô lỗ, trí tuệ...). Nhà văn chủ đích xây dựng các cuộc giao tiếp để nhân vật tự bộc lộ mình mà không cần người kể chuyện miêu tả.
Bằng chứng (Ví dụ trong tác phẩm "Chí Phèo" - Nam Cao):Chí Phèo: Ngôn ngữ là tiếng chửi, câu từ què cụt, tục tĩu, đập phá   
 Bộc lộ sự tha hóa, cô độc, tuyệt vọng và khát khao làm người nhưng bị từ chối.
Bá Kiến: Ngôn ngữ "nhũn nhặn", bề trên, giọng "cả vú lấp miệng em", vừa đấm vừa xoa   
 Bộc lộ bản chất cáo già, thâm hiểm, lọc lõi của giai cấp thống trị.
Cuộc đối thoại: Khi Chí Phèo đến nhà Bá Kiến đòi lương thiện, cách giao tiếp trái ngược (kẻ thô lỗ - người khôn khéo) làm nổi bật mâu thuẫn giai cấp và sự bế tắc của nhân vật.
 2. Nhận xét Nghệ thuật
Nghệ thuật cá nhân hóa ngôn ngữ: Mỗi nhân vật có giọng điệu riêng, không lẫn lộn (tiếng chửi của Chí khác tiếng rít của Bá Kiến).
Nghệ thuật miêu tả tâm lý qua đối thoại: Không dùng bút pháp miêu tả tâm lý trực tiếp mà thông qua đối thoại để người đọc tự suy ngẫm (nghệ thuật gián tiếp).
Ngôn ngữ trần thuật đa thanh: Kết hợp ngôn ngữ người kể chuyện với ngôn ngữ nhân vật, tạo sự sinh động.
 3. Hiệu quả nghệ thuật
Khắc họa tính cách sắc nét: Nhân vật trở nên sống động, hiện thực, hiện lên qua từng câu chữ.
Tăng tính khách quan: Người đọc tự nhận thức, đánh giá nhân vật thông qua cách họ giao tiếp, thay vì bị áp đặt bởi lời người kể chuyện.
Đẩy nhanh tình tiết truyện: Giao tiếp tạo ra mâu thuẫn, xung đột (kịch tính) trực tiếp.
Thể hiện tư tưởng nhà văn: Qua cách giao tiếp của nhân vật, nhà văn gửi gắm thái độ phê phán hoặc cảm thông sâu sắc.