1. Lí lẽ và Bằng chứng (Ví dụ: Truyện ngắn Chí Phèo - Nam Cao)
Lí lẽ: Ngôn ngữ nhân vật được cá thể hóa cao độ, phản ánh quá trình tha hóa hoặc thức tỉnh.
Bằng chứng:Khi say/tha hóa: Lời Chí Phèo là tiếng chửi, câu nói lảm nhảm, thô lỗ ("Mẹ kiếp", "Chí Phèo..."). Giao tiếp lúc này là sự xả giận, thể hiện sự cô đơn và bị gạt ra lề xã hội.
Khi tỉnh/thức tỉnh: Lời nói với bà Kiến ("Tao muốn làm người lương thiện") là khát vọng chân thành, câu chữ mạch lạc hơn, thể hiện nhận thức về nhân phẩm.
Đối thoại: Cuộc đối thoại giữa Chí Phèo và bà Kiến đầy căng thẳng, thể hiện mối quan hệ thống trị - bị trị, qua đó tính cách hung hãn nhưng tuyệt vọng của Chí được bộc lộ.
2. Nhận xét nghệ thuật
Nghệ thuật ngôn ngữ: Nam Cao sử dụng ngôn ngữ nửa trực tiếp (trộn lẫn lời nhân vật và người kể chuyện), tạo cảm giác chân thực.
Khắc họa tính cách: Tính cách nhân vật không chỉ qua hành động mà chủ yếu qua lời nói (đối thoại, độc thoại nội tâm).
Cá thể hóa: Mỗi nhân vật có giọng điệu riêng (thô lỗ, khúm núm, chân thành).
3. Hiệu quả
Khắc họa sâu sắc tính cách: Giúp nhân vật hiện lên sinh động, đa diện, không bị rập khuôn.
Tăng sức hấp dẫn: Độc giả nhận thức tính cách qua tương tác thực tế chứ không chỉ qua lời kể của tác giả.
Bộc lộ nội tâm: Giao tiếp trở thành chiếc gương phản chiếu tâm hồn, đặc biệt là những chuyển biến âm thầm trong suy nghĩ.