Vịnh khoa thi Hương – Nhân vật ông Nghè trong cái nhìn chua chát của Trần Tế Xương
Trong bài thơ Vịnh khoa thi Hương, nhân vật để lại cho em ấn tượng sâu sắc nhất chính là hình ảnh ông Nghè – người đỗ đạt trong khoa thi. Tuy không được khắc họa trực tiếp bằng những nét tả chi tiết, nhưng qua giọng điệu mỉa mai, chua chát của Trần Tế Xương, hình ảnh ấy hiện lên đầy ám ảnh và gợi nhiều suy nghĩ.

Trước hết, ông Nghè trong bài thơ không còn mang vẻ trang trọng, đáng kính như hình ảnh người đỗ đạt trong xã hội phong kiến xưa. Nếu trước đây, thi cử là con đường tuyển chọn hiền tài cho đất nước, là niềm tự hào của cả làng quê, thì trong hoàn cảnh thực dân nửa phong kiến cuối thế kỉ XIX, khoa thi đã bị biến dạng. Sự xuất hiện của “quan Tây”, “mụ đầm”, cảnh trường thi nhốn nháo, xô bồ đã làm mất đi vẻ tôn nghiêm vốn có. Vì thế, người đỗ đạt trong bối cảnh ấy dường như cũng không còn mang ý nghĩa cao quý. Ông Nghè trở thành nhân vật mang tính biểu tượng cho một nền Nho học đang suy tàn.

Điều khiến em ấn tượng hơn cả là thái độ của nhà thơ. Trần Tế Xương không trực tiếp chê trách ông Nghè, nhưng giọng thơ đầy mỉa mai đã cho thấy sự chua xót. Ông đỗ đạt giữa một cảnh tượng lố lăng, nực cười – nơi mà danh vị bị bao phủ bởi sự nhốn nháo và bóng dáng của kẻ xâm lược. Thành công ấy vì thế trở nên nhỏ bé, thậm chí đáng thương. Qua hình ảnh ông Nghè, ta cảm nhận được nỗi đau của một trí thức yêu nước trước cảnh nước mất, nền học vấn truyền thống bị chà đạp.

Hơn nữa, nhân vật này còn gợi cho em suy nghĩ về giá trị thật của sự học. Đỗ đạt không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với vinh quang. Nếu xã hội mục ruỗng, nếu thi cử không còn trong sạch, thì danh vị cũng trở nên rỗng tuếch. Ông Nghè trong bài thơ vì thế không chỉ là một cá nhân cụ thể mà là biểu tượng cho cả một thời đại đang khủng hoảng.

Qua nhân vật ấy, em càng hiểu hơn tấm lòng của Trần Tế Xương – một con người tài năng nhưng lận đận trên con đường khoa cử. Tiếng cười trong thơ ông không phải tiếng cười vui vẻ, mà là tiếng cười cay đắng, phẫn uất. Chính điều đó làm cho nhân vật ông Nghè trong Vịnh khoa thi Hương để lại trong em ấn tượng sâu sắc: vừa đáng thương, vừa đáng suy ngẫm.

Nhân vật ấy nhắc nhở em rằng giá trị của con người không nằm ở danh hiệu bề ngoài, mà ở nhân cách và trách nhiệm với đất nước, với thời đại của mình.