Bài tham khảo 1:
     Nguyễn Khuyến, vị "Tam nguyên Yên Đổ", vốn nổi tiếng với những vần thơ làng quê thuần phác và thanh cao. Đến với "Bạn đến chơi nhà", ông không chỉ tái hiện một khung cảnh thôn quê bình dị mà còn khẳng định một chân lý: Tình bạn được xây dựng trên nền tảng của sự chân thành, vượt qua mọi lễ nghi vật chất tầm thường.
    Mở đầu bài thơ là một tiếng reo vui đầy thân tình: "Đã bấy lâu nay, bác tới nhà"
Cách xưng hô "bác" cho thấy một mối quan hệ vừa kính trọng, vừa gần gũi, thân sơ. "Đã bấy lâu nay" gợi lên một khoảng thời gian dài xa cách, khiến sự xuất hiện của người bạn trở nên quý giá và đáng trân trọng hơn bao giờ hết. Thế nhưng, ngay sau niềm vui đón bạn là một tình huống "dở khóc dở cười" được tác giả liệt kê đầy hóm hỉnh.
     Sáu câu thơ tiếp theo là một màn tự trào nghệ thuật, khắc họa hoàn cảnh "có mà như không":
Muốn đãi bạn món ngon nhưng: "Trẻ thời đi vắng, chợ thời xa".Nhìn ra ao thì: "Ao sâu nước cả, khôn chài cá".Nhìn vào vườn thì: "Cải chửa ra cây, cà mới nụ". Thậm chí đến những thứ dân dã nhất như "Bầu vừa rụng rốn, mướp đương hoa" hay con gà thì cũng "láng giềng đi vắng".
     Bằng cách sử dụng phép liệt kê và lối nói quá, Nguyễn Khuyến đã dựng lên một bức tranh gia cảnh trống trơn về vật chất. Nhưng đằng sau cái vẻ "nghèo khó" ấy lại là một tâm hồn yêu thiên nhiên, một cuộc sống ẩn dật thanh bạch. Tác giả đã cố tình đẩy tình huống đến mức cực đoan: đến ngay cả cái "miếng trầu là đầu câu chuyện" cũng không có. Đây chính là nút thắt nghệ thuật chuẩn bị cho sự bùng nổ của cảm xúc ở câu thơ cuối.
   Câu thơ kết thúc như một lời khẳng định đanh thép và đầy xúc động: "Bác đến chơi đây, ta với ta" Ba từ "ta với ta" ở đây hoàn toàn khác với "ta với ta" trong Qua đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan (vốn chỉ sự cô đơn tuyệt đối). Ở đây, "ta" thứ nhất là chủ, "ta" thứ hai là khách. Hai cái "ta" hòa nhập làm một, không còn khoảng cách, không còn nhu cầu về vật chất. Cụm từ này khẳng định rằng: Chỉ cần có "bác" và "tôi", chỉ cần hai tâm hồn tri âm đối diện nhau là đã quá đủ cho một cuộc hội ngộ. Mọi mâm cao cỗ đầy đều trở nên vô nghĩa trước sự chân thành và thấu hiểu.
    Về nghệ thuật, bài thơ thành công nhờ ngôn ngữ thuần Việt, cách gieo vần điêu luyện và giọng điệu hóm hỉnh, tự nhiên. Nguyễn Khuyến đã sử dụng bút pháp "lấy không để nói có", dùng cái thiếu thốn về vật chất để tôn vinh cái dư dả về tâm hồn.
     "Bạn đến chơi nhà" không chỉ là bài thơ hay về tình bạn mà còn là bài học về cách ứng xử giữa người với người. Trong xã hội trọng vật chất, vần thơ của Nguyễn Khuyến như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng rằng: Những gì đi từ trái tim sẽ đến được với trái tim, và một tình bạn thực sự là khi ta có thể trần trụi, giản đơn nhất trước mặt nhau mà vẫn thấy ấm lòng.
Bài tham khảo 2:
    Trong văn học trung đại, tình bạn thường được lý tưởng hóa qua những điển tích cao siêu như Bá Nha - Tử Kỳ. Nhưng đến với Nguyễn Khuyến, tình bạn lại hiện thân trong một kịch bản đầy tính hài hước và đời thường. "Bạn đến chơi nhà" không chỉ là một bài thơ tiếp khách, mà là một bản tuyên ngôn về sự giải phóng của tâm hồn khỏi những xiềng xích của vật chất và lễ nghi.
    Mở đầu bằng một tiếng reo: "Đã bấy lâu nay, bác tới nhà", câu thơ mang hơi thở của sự vồ vập, chân thành. Nhưng ngay sau đó, Nguyễn Khuyến lập tức tạo ra một khoảng chân không về vật chất. Đây chính là điểm độc đáo nhất của bài thơ: Tác giả dùng phép liệt kê để phủ định sạch trơn mọi tiện nghi tối thiểu.
     Hàng loạt những hình ảnh: chợ xa, trẻ vắng, ao sâu, vườn rộng... hiện lên như một lời thanh minh hóm hỉnh. Thực chất, đây là một nghệ thuật dàn dựng tâm lý. Nguyễn Khuyến đang chơi trò "trốn tìm" với thực tại. Một bậc đại khoa, một quan chức về hưu như ông lẽ nào không có nổi một nén hương hay một bát nước trà? Cái "nghèo" ở đây là một cái nghèo nghệ thuật, một sự "túng quẫn" có chủ đích để tước bỏ đi lớp vỏ bọc bên ngoài của một cuộc gặp gỡ thông thường. Ông muốn đặt người bạn của mình vào một tình huống tối giản tuyệt đối: Khi không còn mâm cao cỗ đầy, chúng ta còn lại gì cho nhau?
    Sáu câu thơ thực và luận như một bức tranh tĩnh vật đầy sức sống của làng quê Bắc Bộ: có cà, có cải, có bầu, có mướp. Tuy nhiên, tất cả đều đang ở trạng thái "dở dang" (mới nụ, đương hoa, chửa ra cây). Đây là cái nhìn đầy yêu thương và gắn bó với mảnh vườn của một người sống đời ẩn dật. Nó cho thấy Nguyễn Khuyến không hề nghèo khó về tâm hồn; trái lại, ông giàu có đến mức có thể biến cái không thành cái có qua trí tưởng tượng và sự hóm hỉnh của mình.
    Đỉnh cao của bài thơ nằm ở câu kết: "Bác đến chơi đây, ta với ta". Nếu ở các câu trên là sự "thiếu thốn" thì ở câu cuối lại là sự "tràn đầy". Cấu trúc Ta - với - Ta tạo nên một sự cân bằng tuyệt đối. "Ta" là chủ, cũng là khách; là một, cũng là hai. Ở đây, vật chất đã hoàn toàn bị triệt tiêu để nhường chỗ cho sự giao thoa của hai tâm hồn. Khoảnh khắc ấy, tình bạn không còn cần đến "miếng trầu là đầu câu chuyện", vì bản thân sự hiện diện của người bạn đã là một bữa tiệc tinh thần thịnh soạn nhất.
    "Bạn đến chơi nhà" là minh chứng cho cốt cách cao khiết của Nguyễn Khuyến. Ông đã dùng cái nghèo để tôn vinh cái giàu, dùng cái không để khẳng định cái có. Bài thơ vượt qua khuôn khổ của một lời tiếp khách thông thường để trở thành một triết lý sống: Tình bạn đích thực không nằm ở những thứ đặt trên bàn tiệc, mà nằm ở những gì đọng lại trong trái tim sau khi tiệc tan. Đó là sự thấu hiểu đến mức không cần lời nói, một sự đồng điệu giữa những "tri âm" giữa cuộc đời đầy biến động.