Bài văn phân tích tác phẩm: "Tiến sĩ giấy" (Nguyễn Khuyến)
     Trong dòng chảy của văn học trung đại Việt Nam, thơ trào phúng không chỉ là công cụ để giải trí mà còn là vũ khí sắc bén để phê phán hiện thực xã hội. Nguyễn Khuyến, bằng ngòi bút hóm hỉnh nhưng không kém phần thâm thúy, đã để lại cho đời bài thơ "Tiến sĩ giấy". Tác phẩm không chỉ cười vào những món đồ chơi trẻ con trong tết Trung thu mà thực chất là một cái tát trực diện vào tầng lớp trí thức hữu danh vô thực thời bấy giờ.
     Mở đầu bài thơ, Nguyễn Khuyến giới thiệu sự xuất hiện của "ông tiến sĩ" với vẻ ngoài đầy trang trọng:  "Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai, Gọn gẻ chân tay, mặt mũi tươi." Tác giả sử dụng điệp từ "cũng" lặp lại ba lần để liệt kê những món đồ nghi lễ của một tân khoa tiến sĩ. Có đủ cả cờ, biển, cân đai – những biểu tượng cho vinh quang và quyền lực của con đường khoa bảng. Hình ảnh hiện lên rất "gọn gẻ", "tươi tắn", nhưng ngay sau đó, tác giả lật ngược vấn đề bằng một chữ "giấy". Cái vẻ oai nghiêm ấy chỉ là vỏ bọc giả tạo, được dán ghép bằng giấy màu khéo léo.
     Bút pháp trào phúng của Nguyễn Khuyến thực sự sắc sảo khi ông miêu tả tính chất "vô hồn" của món đồ chơi để ám chỉ về tư cách của con người: "Tấm thân xiêu vẹo xông pha trận, Cái mác nồng nàn đứng giữa trời." Từ láy "xiêu vẹo" đối lập hoàn toàn với hành động "xông pha trận". Một thân thể không có xương sống, không có bản lĩnh thì làm sao có thể gánh vác việc đời? Những từ ngữ như "nồng nàn" vốn dùng để tả hương vị, nay được đặt cạnh "cái mác" tạo nên một sự mỉa mai kỳ lạ. Phải chăng cái danh hiệu tiến sĩ ấy chỉ để trưng bày cho đẹp mắt, để làm cảnh "đứng giữa trời" chứ chẳng có chút giá trị thực tiễn nào cho đất nước?
     Sự phê phán đạt đến đỉnh điểm ở hai câu kết: "Người đứng trông vào nghe cũng đẹp, Dẫu sao cũng chẳng kém gì ai!" Lời khen "nghe cũng đẹp" mang sắc thái mỉa mai sâu cay. Tác giả đã đồng nhất những kẻ làm quan bù nhìn, những ông tiến sĩ do thi cử gian lận hoặc quỵ lụy thực dân với những hình nhân bằng giấy. Câu thơ cuối "Dẫu sao cũng chẳng kém gì ai" vang lên như một tiếng cười tự trào đau đớn. Nguyễn Khuyến vừa cười người, vừa tự cười mình. Ông cũng là một tiến sĩ, nhưng trong cảnh nước mất nhà tan, ông cảm thấy cái danh hiệu của mình cũng trở nên bất lực, vô dụng như món đồ chơi của trẻ nhỏ.
     Về nghệ thuật, bài thơ sử dụng ngôn ngữ bình dân, giản dị nhưng hàm súc. Cách ngắt nhịp linh hoạt và phép đối tài tình đã tạo nên một giọng điệu mỉa mai đặc trưng. Nguyễn Khuyến không dùng những lời chửi bới gay gắt, ông chỉ nhẹ nhàng "vẽ" lại hình ảnh, nhưng đằng sau bức tranh ấy là cả một sự khinh bỉ đối với xã hội khoa bảng đang suy tàn.
     Tóm lại, "Tiến sĩ giấy" là một viên ngọc quý của thơ trào phúng Việt Nam. Qua hình tượng món đồ chơi Trung thu, Nguyễn Khuyến đã gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về sự xuống cấp của nền học vấn và nhân cách con người. Bài thơ vẫn còn nguyên giá trị cho đến ngày nay, nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của thực học và thực tài thay vì chạy theo những danh ảo phù phiếm.

Bài văn phân tích tác phẩm: "Vịnh Khoa Thi Hương" (Tú Xương)
     Nếu Nguyễn Khuyến là mảng màu trầm tĩnh của thơ trào phúng cuối thế kỷ XIX, thì Tú Xương chính là một nốt cao gay gắt, chói chang. Bài thơ "Vịnh Khoa Thi Hương" không chỉ là bức tranh về một kỳ thi dang dở mà còn là bản cáo trạng đanh thép về sự suy tàn của đạo học và nỗi nhục mất nước của một dân tộc.
     Bức tranh khoa cử hiện lên ngay từ hai câu thực với sự hỗn loạn, nhếch nhác: "Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ," "Ập ọe quan trường miệng thét loa." Hai từ láy tượng hình "lôi thôi" và tượng thanh "ập ọe" được đảo lên đầu câu thơ đã tóm gọn cái thần của khung cảnh. Hình ảnh sĩ tử - những người vốn đại diện cho tầng lớp trí thức nho nhã - nay hiện lên thật thảm hại với cái "lọ" (lọ mực, lọ nước) lỉnh kỉnh trên vai. Đối lập với sự nhếch nhác của sĩ tử là vẻ oai phong giả tạo, "ập ọe" của những kẻ cầm cân nảy mực. Cái danh dự của khoa bảng vốn thiêng liêng giờ đây như một gánh xiếc hỗn tạp.
     Sự trào phúng được đẩy lên cao trào khi Tú Xương miêu tả sự xuất hiện của những "vị khách" đặc biệt: "Lọng cắm rợp trời quan sứ đến," "Váy lê quét đất mụ đầm ra." Sự xuất hiện của "quan sứ" và "mụ đầm" (vợ quan sứ Pháp) ngay tại trường thi - nơi vốn là chốn tôn nghiêm của cửa Khổng sân Trình - đã phơi bày sự trơ trẽn của lịch sử. Hình ảnh đối lập giữa cái "lọng" (biểu tượng quyền uy của phương Đông) và cái "váy" (phong cách phương Tây) cho thấy sự lai căng, kệch cỡm của một xã hội thực dân nửa phong kiến. Đây không còn là một kỳ thi kén chọn nhân tài, mà là một màn trình diễn phô trương quyền lực của kẻ đi xâm lược.
     Tiếng cười của Tú Xương ở đây không dừng lại ở việc đả kích, mà nó kết thúc bằng một sự thức tỉnh đớn đau: "Nhân tài đất Bắc nào ai đó," "Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà." Câu hỏi tu từ "nào ai đó" vang lên như một lời kêu gọi, một sự lay tỉnh tâm hồn những bậc trí thức. Chữ "ngoảnh cổ" cho thấy một thái độ dứt khoát: đừng mãi đắm chìm trong nghiên bút, trong cái danh vọng hão huyền nữa, mà hãy nhìn thẳng vào sự thật xót xa của đất nước. Tiếng cười trào phúng lúc này đã chuyển hóa thành tiếng khóc nghẹn ngào cho vận mệnh dân tộc.
     Về nghệ thuật, Tú Xương đã bậc thầy trong việc sử dụng phép đối (lôi thôi – ập ọe, quan sứ – mụ đầm) và ngôn ngữ đời thường sắc lẹm. Bài thơ mang nhịp điệu dồn dập, gân guốc, phản ánh cái tôi đầy cá tính và lòng yêu nước thầm kín của nhà thơ đất Vị Hoàng.
     Tóm lại, "Vịnh Khoa Thi Hương" là một bài thơ trào phúng mẫu mực. Nó không chỉ cười cái vẻ ngoài lôi thôi của sĩ tử hay sự hợm hĩnh của quan trường, mà sâu xa hơn, nó cười cái nhục của kẻ sĩ trong cảnh nước mất nhà tan. Tác phẩm vẫn luôn là một bài học về lòng tự trọng và ý thức trách nhiệm của mỗi công dân trước vận mệnh của tổ quốc.