- Trong bài thơ Tiến sĩ Giấy của Nguyễn Khuyến, ý vị tự trào (tự cười chính mình) là một tầng nghĩa sâu sắc, ẩn sau lớp vỏ châm biếm món đồ chơi dân gian. Có thể khẳng định bài thơ toát ra ý vị tự trào vì những lý do sau:
1. Sự tương đồng giữa "ông tiến sĩ giấy" và bản thân tác giả
- Nguyễn Khuyến vốn là người đỗ đầu ba kỳ thi (Tam nguyên Yên Đổ), là một vị Tiến sĩ thật sự. Tuy nhiên, khi nhìn vào hình ảnh ông Tiến sĩ bằng giấy – một món đồ chơi rỗng tuếch, chỉ có cái vẻ ngoài bóng bẩy nhưng không có thực quyền, thực tài để giúp đời – ông lại thấy bóng dáng của chính mình.
- Cái danh hão: Ông tự cười mình cũng mang danh Tiến sĩ, cũng có "ghế chéo lọng xanh", nhưng trong cảnh nước mất nhà tan, cái danh ấy trở nên vô dụng, chẳng khác gì món đồ chơi cho trẻ con tiêu khiển.
2. Tiếng cười xót xa về sự bất lực của giới trí thức
- Tự trào ở đây không chỉ là cười cái danh, mà là cười sự bất lực.
+ Câu thơ "Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai" cho thấy vẻ ngoài đầy đủ lễ nghi, nhưng thực chất chỉ là "mảnh giấy dán nên".
+ Tác giả tự giễu cợt vị trí của mình trong xã hội lúc bấy giờ: Một ông quan triều đình nhưng không thể xoay chuyển thời cuộc, sống giữa vùng quê nghèo, lặng lẽ nhìn cảnh nước nhà lầm than. Ông thấy mình cũng "vô hồn", cũng là một "con rối" trước sự xoay vần của lịch sử.
3. Thái độ phủ nhận chính mình
- Nguyễn Khuyến dùng hình ảnh Tiến sĩ Giấy để hạ thấp giá trị của danh vọng mà ông đã mất cả đời phấn đấu.
+ Tiếng cười tự trào thể hiện sự liêm sỉ, tính cách cao khiết của nhà thơ. Thay vì tự mãn với học vị, ông chọn cách đứng về phía nhân dân để nhìn nhận lại bản thân.
+ Ông tự hỏi: "Tấm thân này có gì hơn một món đồ chơi?". Đây là cách ông tự giải phẫu nỗi đau tâm hồn, thừa nhận sự "vô tích sự" của một nhà nho thức thời trước thực tế phũ phàng.
=> Tóm lại: Ý vị tự trào trong bài thơ là một tiếng cười đau đớn, cay đắng. Nó biến bài thơ từ một tác phẩm vịnh đồ vật đơn thuần trở thành một bài tự bạch tâm trạng, cho thấy một nhân cách lớn luôn trăn trở về trách nhiệm và giá trị thực sự của con người trong cuộc đời.

1. Sự tương đồng giữa "vật" và "người"
Nguyễn Khuyến viết về món đồ chơi là con tiến sĩ giấy bằng những hình ảnh rất thực: “Cũng cờ, cũng biển, cũng cân đai / Cũng gọi ông nghè có kém ai”. Tuy nhiên, bản thân Nguyễn Khuyến cũng chính là một vị "ông nghè" thực thụ (đỗ đầu ba kỳ thi - Tam Nguyên Yên Đổ). Khi ông tả con búp bê bằng giấy với đầy đủ mũ áo, cân đai lộng lẫy nhưng bên trong rỗng tuếch, ông không chỉ mỉa mai những kẻ mua danh bán tước thời bấy giờ, mà còn ngầm so sánh với chính bản thân mình.

2. Tâm thế của một trí thức bất lực trước thời cuộc
Vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX, khi đất nước bị thực dân Pháp xâm lược, những vị tiến sĩ nho học như Nguyễn Khuyến dù có học vấn cao cũng không thể xoay chuyển được vận mệnh dân tộc. Ông tự thấy mình cũng giống như món đồ chơi kia:

Có danh vị nhưng không có thực quyền.
Có sắc phong, áo mũ nhưng chỉ để "ngồi bảnh chọe" cho đẹp mắt chứ không giúp ích gì được cho dân, cho nước.
Chữ "nhẹ" trong câu “Tấm thân xiêm áo sao mà nhẹ” vừa tả trọng lượng của giấy, vừa là cái "nhẹ" của sức nặng nhân cách, trách nhiệm mà ông tự cảm thấy ở chính mình.
3. Tiếng cười tự châm biếm sâu sắc
Nguyễn Khuyến thường xuyên đưa bản thân vào thơ để tự giễu (như trong bài Tự trào, Thu vịnh). Ở bài "Tiến sĩ giấy", cái kết: “Nghĩ rằng đồ thật hóa đồ chơi” là một cái tát vào thực tại. Ông tự trào rằng cái bằng tiến sĩ "thật" của mình trong xã hội giao thời hỗn loạn cũng chẳng khác gì món "đồ chơi" của trẻ con. Đó là nỗi đau của một trí thức có lòng tự trọng, tự nhận thấy sự "vô tích sự" của mình trước cảnh nước mất nhà tan.

Mô hình đoạn văn tham khảo:

Bên cạnh nội dung châm biếm những kẻ ham danh lợi hão, bài thơ "Tiến sĩ giấy" của Nguyễn Khuyến còn toát lên ý vị tự trào sâu sắc của một tâm hồn trí thức đầy tự trọng. Là một bậc "Tam Nguyên" đại khoa, Nguyễn Khuyến thấu hiểu hơn ai hết giá trị của danh vị tiến sĩ. Tuy nhiên, khi đặt vào bối cảnh xã hội nửa phong kiến nửa thực dân, ông tự thấy cái danh "ông nghè" của mình cũng trở nên rẻ rúng, "nhẹ" bỗng như mảnh giấy màu. Hình ảnh con tiến sĩ giấy "ghế tréo, lọng xanh" ngồi bảnh chọe thực chất là tấm gương phản chiếu chính sự bất lực của nhà thơ trước thời cuộc. Qua tiếng cười tự giễu bản thân là một "đồ chơi" vô dụng, Nguyễn Khuyến đã thể hiện nỗi đau đời và nhân cách thanh cao, không chấp nhận sự giả dối, phù phiếm của chế độ khoa cử đương thời.