I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả
Nguyễn Trãi (1380–1442)
Danh nhân văn hóa thế giới, nhà chính trị, nhà quân sự, nhà văn hóa lớn của dân tộc.
Tư tưởng nổi bật: nhân nghĩa – vì dân – tu dưỡng đạo đức con người.
2. Tác phẩm
Gương báu khuyên răn trích từ Quốc âm thi tập.
Thể loại: Thơ Nôm Đường luật.
Nội dung: Lấy hình ảnh “gương báu” để khuyên con người soi xét bản thân, rèn đạo đức, sống đúng mực.

II. Đọc – hiểu văn bản
1. Hình ảnh “gương báu”
“Gương” không chỉ là vật soi mặt 👉 biểu tượng cho lương tâm, đạo lý, chuẩn mực đạo đức.
“Gương báu” = những giá trị đạo đức tốt đẹp mà con người cần noi theo.
➡️ Ý nghĩa:

Con người muốn sống đúng thì phải tự soi mình, tự sửa mình.

2. Nội dung chính của bài thơ
Bài thơ nhấn mạnh 3 ý lớn:

a. Tự soi xét bản thân
Con người dễ thấy lỗi người khác nhưng khó thấy lỗi của chính mình.
Muốn nên người tử tế thì phải:

Nhìn thẳng vào khuyết điểm
Không tự dối mình
👉 Đây là tư tưởng rất “đời” và rất hiện đại luôn.

b. Tu dưỡng đạo đức
Nguyễn Trãi đề cao:

Nhân nghĩa
Khiêm nhường
Sống đúng đạo lý
Cảnh báo:

Kiêu căng, tham lam, ích kỉ 👉 tự hại mình

c. Lời khuyên mang tính giáo huấn
Bài thơ như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng sâu cay:

Muốn xã hội tốt đẹp 👉 từng cá nhân phải tốt trước
Muốn thành công lâu dài 👉 đạo đức phải làm gốc

III. Nghệ thuật
Ngôn ngữ cô đọng, giàu tính triết lí
Hình ảnh ẩn dụ “gương” rất quen thuộc nhưng ý nghĩa sâu sắc
Giọng điệu:

Điềm đạm
Thâm trầm
Mang tính khuyên răn chứ không nặng nề áp đặt

IV. Ý nghĩa, giá trị
Thể hiện rõ tư tưởng nhân văn của Nguyễn Trãi
Có giá trị:

Đạo đức
Giáo dục con người mọi thời đại
Đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự:

Trong thời đại mạng xã hội, ai cũng thích soi người khác – bài thơ nhắc ta nên soi lại chính mình trước.

• Tác giả: Nguyễn Trãi (1380 - 1442), hiệu là Ức Trai. Ông là anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới.

• Xuất xứ: Bài số 43 trong chùm thơ Bảo kính cảnh giới, thuộc phần Vô đề của tập Quốc âm thi tập.

• Thể thơ: Thất ngôn xen lục ngôn (thơ Nôm đường luật có sự sáng tạo, xen kẽ câu 6 chữ).

• Hoàn cảnh của nhà thơ: "Rồi hóng mát thuở ngày trường".

  • Rồi: Rảnh rỗi (trạng thái bất đắc dĩ khi ông về ở ẩn tại Côn Sơn).

  • Ngày trường: Ngày dài.

  • => Tâm thế ung dung, tự tại, hòa mình với thiên nhiên.

• Vẻ đẹp sức sống của thiên nhiên:

  • Các động từ mạnh: đùn đùn, phun, tiễn cho thấy sức sống căng tràn, ứa căng từ bên trong nhựa sống tỏa ra bên ngoài.

  • Màu sắc rực rỡ: Xanh của hòe, đỏ của thạch lựu, hồng của sen.

  • => Thiên nhiên không tĩnh lặng mà đang vươn lên mạnh mẽ.

• Âm thanh cuộc sống:

  • "Lao xao chợ cá", "Dắng dỏi cầm ve".

  • Sử dụng từ láy tượng thanh kết hợp đảo ngữ nhấn mạnh sự ấm no, nhộn nhịp của đời sống nhân dân vùng chài lưới.

• Ước nguyện: "Dẽ có ngu cầm đàn một tiếng".

  • Sử dụng điển tích: Đàn của vua Thuấn (gảy khúc Nam phong cầu cho dân ấm no, thái bình).

• Lí tưởng cao cả: "Dân giàu đủ khắp đòi phương".

  • Câu thơ cuối là câu lục ngôn (6 chữ) ngắn gọn, dồn nén cảm xúc.

  • Trọng tâm suy nghĩ của Nguyễn Trãi luôn là Dân. Ông mong ước nhân dân khắp mọi nơi đều được giàu có, hạnh phúc.

Bài thơ thể hiện tâm hồn yêu thiên nhiên, yêu cuộc sống và đặc biệt là tấm lòng "Ưu quốc ái dân" (lo cho nước, thương cho dân) sâu nặng của Nguyễn Trãi. Ngay cả khi nghỉ ngơi, ông vẫn không thôi trăn trở về cuộc sống của nhân dân.

• Ngôn ngữ tiếng Việt giản dị, tinh tế, giàu sức biểu cảm.

• Sử dụng từ láy, các động từ mạnh và biện pháp đảo ngữ tài tình.

• Sự thay đổi nhịp điệu: Xen kẽ câu lục ngôn vào bài thất ngôn tạo nên nét độc đáo của thơ Nôm Nguyễn Trãi.

Gợi ý trả lời câu hỏi ngắn trong SGK:

• Câu hỏi về bức tranh mùa hè: Bạn hãy chú ý vào các hình ảnh "hòe lục", "thạch lựu", "hồng liên".

• Câu hỏi về tư tưởng nhân nghĩa: Nằm ở ước nguyện về cây đàn của vua Thuấn ở cuối bài