Câu chuyện thần thoại “Nữ thần Mặt Trời và Mặt Trăng” của tỉnh Hà Giang giải thích đặc điểm của Mặt Trời, Mặt Trăng và một số hiện tượng tự nhiên theo quan niệm và trí tưởng tượng của dân gian.

Trong câu chuyện, Mặt Trời và Mặt Trăng là hai chị em, con của Trời. Hàng ngày, họ phải thay phiên nhau đi xem xét thế gian. Khi bọn khiêng kiệu già khiêng kiệu, Mặt Trời phải ngồi lâu, ngày ở dưới trần hóa dài ra. Ngược lại, khi bọn trẻ khiêng kiệu, Mặt Trời được chóng công việc về sớm thì ngày ngắn lại.

Mặt Trăng ban đầu có tính tình nóng nảy, khiến cho thiên hạ ở mặt đất suốt cả ngày đã phải chịu nóng bức vì Mặt Trời, đến đêm lại cũng phải khó chịu vì Mặt Trăng. Sau khi bà mẹ trát tro vào mặt Mặt Trăng, cô em đổi tính ra hết sức dịu dàng, khác hẳn với cô chị, nên được người dưới trần ai cũng thích.

Câu chuyện còn giải thích rằng mỗi khi Mặt Trăng ngoảnh mặt nhìn xuống trần là lúc đó trăng rằm, ngoảnh lưng lại là ba mươi, ngoảnh sang phải, sang trái là trăng thượng huyền hay hạ huyền.

Như vậy, câu chuyện thần thoại này không chỉ giúp giải thích các hiện tượng tự nhiên mà còn phản ánh quan niệm và trí tưởng tượng phong phú của dân gian Việt Nam