Bài thơ “Chiều Đầu Thu” là một tác phẩm nổi tiếng của nhà thơ Nguyễn Khuyến, được viết vào năm 1884. Bài thơ gồm 32 câu thơ, theo thể lục bát, với những vần điệu du dương, trữ tình. Bài thơ miêu tả cảnh chiều thu ở quê hương Ninh Bình, nơi tác giả sinh sống và làm việc, qua đó thể hiện tình yêu quê hương, đất nước và tâm trạng buồn bã, u sầu của tác giả trước những biến cố lịch sử.

Một số nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của bài thơ là:

Nội dung bài thơ gồm hai phần: phần đầu (từ câu 1 đến câu 16) miêu tả cảnh chiều thu ở quê hương, phần sau (từ câu 17 đến câu 32) bày tỏ tâm sự của tác giả. Hai phần nội dung được liên kết một cách tự nhiên bởi câu thơ chuyển tiếp: “Chiều thu ấy, ta ngồi nhớ”.
Bài thơ sử dụng nhiều biện pháp tu từ như ẩn dụ, so sánh, tượng hình, liệt kê, đối xứng, đồng âm, đồng điệu, để tạo nên những hình ảnh sinh động, đẹp mắt và những cảm xúc sâu sắc. Ví dụ:

Ẩn dụ: “Có một chiều thu” ẩn dụ cho một giai đoạn lịch sử đen tối, “Đất nước mình” ẩn dụ cho đất nước Việt Nam.
So sánh: “Mây trắng như bông” so sánh mây trắng với bông, tạo nên hình ảnh nhẹ nhàng, thanh thoát; “Mặt trời như máu” so sánh mặt trời với máu, tạo nên hình ảnh ám ảnh, đau thương.
Tượng hình: “Mây trôi về chân trời” tượng hình cho sự tan biến, chia ly; “Mặt trời lặn dần” tượng hình cho sự tàn lụi, chết đi.
Liệt kê: “Có một chiều thu/ Mây trắng như bông/ Mặt trời như máu/ Gió lùa qua song” liệt kê những hình ảnh của chiều thu, tạo nên sự đa dạng, phong phú.
Đối xứng: “Mây trắng như bông/ Mặt trời như máu” đối xứng về cấu trúc, âm điệu và ý nghĩa, tạo nên sự tương phản, đối lập giữa sáng và tối, vui và buồn, đẹp và xấu.
Đồng âm, đồng điệu: “Mây trôi về chân trời/ Mặt trời lặn dần” đồng âm với “trời”, tạo nên sự hài hòa, du dương; “Chiều thu ấy, ta ngồi nhớ/ Nhớ chiều thu xưa” đồng điệu với “chiều thu”, tạo nên sự lặp lại, nhấn mạnh.
Bài thơ thể hiện tình yêu quê hương, đất nước của tác giả qua những hình ảnh quen thuộc, gần gũi: “Có một chiều thu/ Mây trắng như bông/ Mặt trời như máu/ Gió lùa qua song”, “Có một chiều thu/ Đất nước mình/ Có một chiều thu/ Lòng ta buồn thiu”. Tác giả cũng thể hiện sự quan tâm, lo lắng cho số phận đất nước đang bị xâm lược, bị nô dịch: “Đất nước mình/ Bao nhiêu năm rồi/ Đứa đè cổ đứa lột da”, “Đất nước mình/ Bao nhiêu năm rồi/ Máu đổ thành sông/ Xương chồng thành núi”. Tác giả cũng bày tỏ tâm trạng buồn bã, u sầu trước những biến cố lịch sử, nhớ lại những kỷ niệm xưa: “Chiều thu ấy, ta ngồi nhớ/ Nhớ chiều thu xưa/ Nhớ bạn bè, nhớ quê hương/ Nhớ những ngày tháng/ Ta cùng nhau vui đùa”, “Chiều thu ấy, ta ngồi nhớ/ Nhớ chiều thu nay/ Nhớ đất nước, nhớ quê hương/ Nhớ những người đã/ Ra đi không trở lại”.
Bài thơ “Chiều Đầu Thu” là một tác phẩm trữ tình, bi tráng, có giá trị nghệ thuật cao, là một bài ca về tình yêu quê hương, đất nước, là một lời kêu gọi đồng bào đứng lên đấu tranh cho độc lập, tự do của dân tộc. Bài thơ cũng là một minh chứng cho tài năng và tâm hồn thi sĩ của Nguyễn Khuyến, một nhà thơ lớn của nền văn học Việt Nam.