Dưới đây là bài văn nghị luận so sánh và đánh giá hai tác phẩm "Chí Phèo" của Nam Cao và "Vợ nhặt" của Kim Lân:

Văn học hiện thực Việt Nam thế kỷ XX đã để lại nhiều kiệt tác xuất sắc viết về người nông dân, trong đó "Chí Phèo" của Nam Cao và "Vợ nhặt" của Kim Lân là hai mốc son chói lọi. Nếu "Chí Phèo" là tiếng kêu cứu đầy đớn đau, tuyệt vọng của con người bị xã hội cự tuyệt quyền làm người, thì "Vợ nhặt" lại là bài ca về sức sống mãnh liệt, tình người ấm áp ngay trên bờ vực của cái chết. Đặt hai tác phẩm cạnh nhau, ta nhận ra sự đồng điệu sâu sắc trong tấm lòng nhân đạo của hai nhà văn, đồng thời thấy rõ những khác biệt độc đáo trong phong cách và tư tưởng nghệ thuật do hoàn cảnh thời đại mang lại.

Điểm giao thoa lớn nhất giữa hai nhà văn là cái nhìn thấu cảm, đầy xót thương dành cho số phận bi đát của những người nông dân nghèo khổ. Cả Nam Cao và Kim Lân đều đặt nhân vật của mình vào những hoàn cảnh khốn cùng, bế tắc nhất để thử thách và làm bừng sáng lên vẻ đẹp tâm hồn của họ. Dù bị xã hội phong kiến chà đạp đến mức biến dạng cả nhân hình lẫn nhân tính như Chí Phèo, hay bị nạn đói dồn đến bước đường cùng như gia đình Tràng, những con người ấy vẫn luôn ẩn chứa khát khao được sống, được yêu thương và hướng thiện. Tình yêu thương chính là phép màu cứu rỗi tâm hồn họ: hơi ấm từ bát cháo hành của Thị Nở đã đánh thức phần "người" lương thiện ngủ quên trong hình hài con quỷ dữ làng Vũ Đại; trong khi đó, tình người, sự đùm bọc cưu mang trong nạn đói đã thắp lên hi vọng sống cho bà cụ Tứ, cho Tràng và người "vợ nhặt". Cả hai tác phẩm đều ngời sáng tư tưởng nhân đạo sâu sắc, trân trọng và ngợi ca vẻ đẹp tiềm ẩn của người lao động.

Tuy nhiên, do hoàn cảnh sáng tác và nhãn quan thời đại, hai tác phẩm mang những khác biệt rõ rệt về cách tiếp cận bi kịch và hướng đi của nhân vật.

Ra đời trước Cách mạng tháng Tám (1941), "Chí Phèo" phản ánh hiện thực tăm tối của xã hội thực dân nửa phong kiến. Bi kịch của Chí Phèo không chỉ dừng lại ở sự bế tắc vì nghèo đói (bần cùng hóa) mà đớn đau hơn là bi kịch tha hóa, lưu manh hóa và bị cự tuyệt quyền làm người lương thiện. Chí muốn làm người tử tế nhưng định kiến của xã hội, sự tàn ác của thế lực thống trị (Bá Kiến) đã chặn đứng mọi ngả đường. Dưới góc nhìn hiện thực phê phán, Nam Cao đành để tác phẩm khép lại trong bế tắc. Cái chết của Chí Phèo là sự vùng lên tuyệt vọng để giữ lấy chút nhân tính cuối cùng, còn hình ảnh "cái lò gạch cũ" lặp lại ở cuối truyện như một lời ám ảnh về một vòng luẩn quẩn, không lối thoát của người nông dân ngày trước.

Ngược lại, "Vợ nhặt" được Kim Lân viết với bối cảnh nạn đói khủng khiếp năm 1945 nhưng lại mang âm hưởng của thời đại mới. Ở đây, mối đe dọa không phải là sự áp bức giai cấp trực diện mà là cái chết mòn vì đói khát, nơi mạng người rẻ rúng đến mức có thể "nhặt" được vợ chỉ bằng vài bát bánh đúc. Nhưng điều kỳ diệu là, cận kề cái chết, con người không hề gục ngã hay tha hóa. Họ bám lấy nhau, truyền cho nhau hơi ấm gia đình để hướng về sự sống. Kết thúc truyện là hình ảnh "đám người đói và lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới" hiện lên trong tâm trí Tràng. Đây là nhãn quan cách mạng đầy lạc quan của Kim Lân, mở ra một con đường giải phóng thực sự, một lối thoát tươi sáng cho người nông dân đi theo ánh sáng của Cách mạng.

Về nghệ thuật, nếu Nam Cao ghi dấu ấn bằng bút pháp phân tích tâm lý sắc sảo, miêu tả những giằng xé nội tâm đầy triết lý cùng nghệ thuật trần thuật linh hoạt, đa thanh; thì Kim Lân lại chinh phục người đọc bằng ngôn ngữ mộc mạc, đậm chất nông thôn đồng bằng Bắc Bộ. Kim Lân đặc biệt xuất sắc trong việc xây dựng tình huống truyện độc đáo (nhặt vợ) và miêu tả những biến thái tâm lý tinh tế qua những chi tiết đời thường giản dị mà ám ảnh.

"Chí Phèo" và "Vợ nhặt" bổ sung cho nhau để hoàn thiện bức chân dung về người nông dân Việt Nam thế kỷ XX. Nếu Nam Cao khiến người đọc phải trăn trở, đau đớn trước sự tha hóa và bế tắc của con người trong xã hội cũ, thì Kim Lân lại sưởi ấm trái tim ta bằng niềm tin bất diệt vào tình người, vào khát vọng sống. Cả hai tác phẩm không chỉ là những dấu son của văn học hiện thực mà còn là những bài ca nhân đạo vang vọng mãi với thời gian.