Nền văn minh Đại Việt (kéo dài từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX) đã đạt được những thành tựu vô cùng rực rỡ và độc đáo trên phương diện tư tưởng, đóng vai trò là hồn cốt, hệ điều tiết cho sự phát triển của xã hội.
Dưới đây là các thành tựu tư tưởng cốt lõi của văn minh Đại Việt:
1. Tư tưởng yêu nước, độc lập dân tộc và tự cường
Đây là sợi chỉ đỏ xuyên suốt, là đỉnh cao tư tưởng của văn minh Đại Việt, được đúc kết qua các bản "tuyên ngôn độc lập" và văn học yêu nước.

Ý thức chủ quyền: Khẳng định mạnh mẽ quyền độc lập, ranh giới lãnh thổ và phong tục tập quán riêng biệt (như trong Nam quốc sơn hà, Bình Ngô đại cáo).
Tinh thần tự cường: Khát vọng xây dựng một quốc gia hùng mạnh, sánh ngang với các triều đại phương Bắc ("Tự cổ Cao Đức, Thạnh Trị, mỗi bên hùng cứ một phương").
Tinh thần đoàn kết: Nhận thức rõ sức mạnh của sự đồng lòng, kết hợp sức mạnh quân dân ("Vua tôi đồng lòng, anh em hòa mục", "Tướng sĩ một lòng phụ tử").

2. Tư tưởng "Lấy dân làm gốc" (Khoan thư sức dân)
Tư tưởng nhân dân phát triển mạnh mẽ qua các triều đại, chuyển từ tư tưởng trị quốc thông thường thành triết lý sống và hành động.

Trọng dân: Nhận thức "Dân là gốc của nước", nước trị hay loạn, thịnh hay suy đều do lòng dân quyết định.
Dưỡng dân: Chính sách "khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc" (Trần Hưng Đạo), giảm tô thuế, khuyến khích nông nghiệp để dân được ấm no.
Vì dân: Hành động cứu nước, đánh giặc thực chất là để bảo vệ cuộc sống yên bình cho nhân dân ("Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân" - Nguyễn Trãi).

3. Xu hướng "Tam giáo đồng nguyên" và "Tam giáo hòa hợp"
Đại Việt không cực đoan tôn sùng một tôn giáo duy nhất mà có sự tiếp thu, hòa hợp linh hoạt giữa Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, kết hợp bản địa hóa sâu sắc.

Phật giáo: Thịnh hành nhất thời Lý - Trần. Mang tính nhập thế sâu sắc (Phật giáo Nhất tông, Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử do Trần Nhân Tông sáng lập). Phật giáo đóng vai trò định hướng đạo đức, lòng từ bi và bao dung.
Nho giáo: Tiếp thu có chọn lọc và ngày càng giữ vai trò chủ đạo từ thời Lê sơ. Là công cụ tổ chức bộ máy nhà nước, quản lý xã hội, đề cao đạo đức lý trưởng, lòng trung hiếu và giáo dục khoa cử.
Đạo giáo: Hòa vào tín ngưỡng dân gian, phản ánh khát vọng khỏe mạnh, trường thọ và hòa hợp với tự nhiên.

4. Tư tưởng dung hợp văn hóa và Việt hóa
Người Đại Việt luôn thể hiện bản lĩnh tư tưởng qua việc "Việt hóa" các học thuyết ngoại lai để phục vụ cho thực tiễn đất nước.

Tiếp thu chủ động: Tiếp thu chữ Hán nhưng sáng tạo ra chữ Nôm để ghi lại tiếng nói, tâm tư của người Việt.
Hòa hợp tín ngưỡng: Giữ vững các tín ngưỡng bản địa (thờ cúng tổ tiên, thờ các vị thần tự nhiên, tín ngưỡng Thờ Mẫu) và lồng ghép chúng vào các nghi lễ của Phật giáo, Nho giáo.