Khởi nghĩa Hương Khê (1885 – 1896) là đỉnh cao và là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần Vương. Còn khởi nghĩa Yên Thế (1884 – 1913) là một phong trào kháng chiến tự vệ của nông dân, diễn ra độc lập và kéo dài hơn, không thuộc phong trào Cần Vương.
1. Vì sao khởi nghĩa Hương Khê là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất trong phong trào Cần Vương?
- Khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng và Cao Thắng lãnh đạo được coi là đỉnh cao nhất của phong trào Cần Vương nhờ những lý do cốt lõi sau:
+ Thời gian tồn tại dài nhất: Cuộc khởi nghĩa kéo dài suốt 11 năm (1885 – 1896). Trong khi các cuộc khởi nghĩa khác như Ba Đình, Bãi Sậy hay Hùng Lĩnh chỉ kéo dài từ vài năm thì Hương Khê có sức bền bỉ đáng kinh ngạc trước sự đàn áp khốc liệt của thực dân Pháp.
+ Địa bàn hoạt động rộng lớn: Không bị bó hẹp trong một vùng căn cứ nhỏ, địa bàn của nghĩa quân lan rộng khắp 4 tỉnh miền Trung: Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình, gây ra vô vàn khó khăn cho việc bao vây của địch.
+ Tổ chức quy củ và chặt chẽ: Nghĩa quân được tổ chức thành 15 quân thứ (mỗi quân thứ đóng trên một địa bàn nhất định). Họ có đại bản doanh, có kỷ luật quân đội nghiêm minh và hệ thống công sự chiến đấu vững chắc.
+ Bước tiến vượt bậc về quân sự (Tự chế tạo vũ khí): Đây là điểm sáng nhất của cuộc khởi nghĩa. Dưới sự sáng tạo của Cao Thắng, nghĩa quân đã tự đúc được súng trường theo mẫu súng Pháp (súng trường năm 1874 của Pháp). Điều này chứng minh năng lực tự chủ và tư duy quân sự rất cao của nghĩa quân.
+ Phương thức tác chiến linh hoạt: Nghĩa quân không sa vào phòng thủ thụ động mà áp dụng triệt để chiến thuật du kích, "vây điểm diệt viện", chủ động tấn công các đồn bốt Pháp và giành được nhiều thắng lợi lớn (tiêu biểu là trận Vụ Quang năm 1894).
2. Bài học kinh nghiệm cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay
- Từ hào khí và cả sự thất bại của khởi nghĩa Hương Khê, chúng ta có thể rút ra những bài học vô cùng giá trị cho ngày nay:
+ Bài học về lòng dân và Đại đoàn kết toàn dân tộc: Sự sống sót và lớn mạnh của nghĩa quân Hương Khê trong 11 năm hoàn toàn dựa vào sự đùm bọc, quyên góp gạo tiền, rèn đúc vũ khí của nhân dân. Ngày nay, trong cả xây dựng kinh tế lẫn bảo vệ chủ quyền, phải luôn quán triệt tư tưởng "lấy dân làm gốc" và xây dựng "thế trận lòng dân" vững chắc.
+ Tinh thần tự lực tự cường và làm chủ công nghệ: Việc Cao Thắng tự chế tạo súng nhắc nhở chúng ta rằng: Muốn đất nước mạnh mẽ, không thể phụ thuộc hoàn toàn vào bên ngoài. Hiện nay, Việt Nam cần phải tự chủ về công nghệ, phát triển công nghiệp quốc phòng hiện đại và thúc đẩy đổi mới sáng tạo trong nước.
+ Phát huy nghệ thuật quân sự linh hoạt: Bài học về chiến tranh nhân dân, lấy nhỏ đánh lớn, lấy yếu thắng mạnh bằng chiến thuật khôn khéo vẫn luôn là cốt lõi của quốc phòng toàn dân. Trong thời đại mới, chúng ta cần chủ động phòng thủ, bảo vệ Tổ quốc "từ sớm, từ xa", không để bị động trong mọi tình huống.
+ Trọng dụng nhân tài và vai trò của người lãnh đạo: Cuộc khởi nghĩa quy tụ được cả những trí thức yêu nước (Phan Đình Phùng) và những thủ lĩnh xuất thân từ nhân dân tài năng (Cao Thắng). Thời đại nào cũng vậy, việc phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng nhân tài luôn là yếu tố quyết định sự hưng thịnh của quốc gia.

Cuộc khởi nghĩa Hương Khê được coi là tiêu biểu nhất trong phong trào Cần Vương vì quy mô lớn, thời gian tồn tại lâu dài và tổ chức chặt chẽ, trong khi phong trào Yên Thế cũng có những đặc điểm nổi bật nhưng không đạt được sự bền bỉ như Hương Khê.

1. Thời gian tồn tại: Khởi nghĩa Hương Khê kéo dài từ năm 1885 đến 1896, tổng cộng 10 năm, là cuộc khởi nghĩa có thời gian hoạt động lâu nhất trong phong trào Cần Vương

2. Địa bàn hoạt động rộng lớn: Cuộc khởi nghĩa diễn ra trên diện tích rộng lớn, bao gồm các tỉnh Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình

3. Tổ chức chặt chẽ: Nghĩa quân Hương Khê được chia thành 15 quân thứ, có kỷ luật và sự chỉ huy thống nhất từ các lãnh đạo như Phan Đình Phùng và Cao Thắng

4. Khả năng tự chế tạo vũ khí: Nghĩa quân đã tự chế tạo được súng trường, cho thấy sự phát triển về kỹ thuật quân sự

5. Tính chất quyết liệt: Hương Khê đã gây ra nhiều tổn thất cho quân Pháp qua các trận đánh lớn, thể hiện tinh thần kháng chiến mạnh mẽ

Về phong trào Yên Thế, mặc dù cũng có những cuộc khởi nghĩa đáng chú ý, nhưng không đạt được quy mô và thời gian bền bỉ như Hương Khê, do đó không được coi là tiêu biểu nhất trong phong trào Cần Vương

Bài học cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay:

• Đoàn kết toàn dân: Cần huy động sức mạnh của toàn dân tộc, không phân biệt giai cấp hay tôn giáo

• Lãnh đạo đúng đắn: Cần có một giai cấp lãnh đạo tiên tiến với đường lối cứu nước phù hợp với xu thế phát triển

• Chủ động về khoa học - công nghệ: Đầu tư phát triển tiềm lực quốc phòng và ứng dụng công nghệ hiện đại trong bảo vệ chủ quyền

• Kết hợp sức mạnh dân tộc và thời đại: Tranh thủ sự ủng hộ của quốc tế và nhận diện rõ tình hình thế giới để có chiến lược bảo vệ Tổ quốc linh hoạt, hiệu quả