Vua Minh Mạng tiến hành cuộc cải cách hành chính quy mô lớn (đặc biệt là trong những năm 1831-1832) xuất phát từ những lý do cấp thiết về cả chính trị, an ninh và quản lý nhà nước lúc bấy giờ:

1. Khắc phục sự phân quyền và thiếu thống nhất
Trước cải cách, nước ta vẫn duy trì hệ thống chính quyền từ thời Gia Long với sự tồn tại của Bắc Thành (quản lý các tỉnh phía Bắc) và Gia Định Thành (quản lý các tỉnh phía Nam).

Hai khu vực này có quyền hạn rất lớn về quân sự, kinh tế và tư pháp, khiến quyền lực của triều đại trung ương bị hạn chế.
Minh Mạng muốn xóa bỏ các cấp trung gian này để trực tiếp quản lý các địa phương, tập trung quyền lực tuyệt đối vào tay nhà vua.
2. Bộ máy hành chính cũ bộc lộ yếu kém
Hệ thống quan lại và đơn vị hành chính thời kỳ đầu nhà Nguyễn còn chồng chéo, chưa đồng nhất. Việc quản lý từ xa qua các tổng trấn dẫn đến tình trạng "phép vua thua lệ làng" hoặc các quan tổng trấn có uy quyền quá lớn, dễ nảy sinh mầm mống cát cứ.

3. Đối phó với các cuộc nổi dậy và bất ổn địa phương
Vào thời điểm đó, tình hình an ninh khá phức tạp với nhiều cuộc khởi nghĩa của nông dân và các dân tộc thiểu số (như cuộc nổi dậy của Lê Duy Lương, Phan Bá Vành, hay sau này là Lê Văn Khôi).

Việc chia nhỏ các đơn vị hành chính (chia cả nước thành 30 tỉnh và phủ Thừa Thiên) giúp triều đình dễ dàng kiểm soát, kịp thời ứng phó với các biến động tại địa phương.
4. Nhu cầu chuẩn hóa quản lý quốc gia
Minh Mạng là một vị vua có tư duy quản trị chặt chẽ. Ông muốn xây dựng một bộ máy hành chính thống nhất từ Bắc chí Nam về mọi mặt:

Hành chính: Thống nhất đơn vị quản lý (tỉnh, phủ, huyện, châu, xã).
Kinh tế: Thống nhất việc thu thuế, kiểm soát ruộng đất và nhân khẩu.
Văn hóa: Truyền bá Nho giáo và chuẩn hóa các nghi lễ, quy định trên toàn lãnh thổ.

Tóm lại:
Mục tiêu cao nhất của cuộc cải cách là "Chính vụ nhất thống" (Mọi việc chính trị đều quy về một mối). Cuộc cải cách này đã biến Việt Nam thành một quốc gia có hệ thống hành chính thống nhất, tập quyền nhất trong lịch sử phong kiến, tạo nền tảng cho cách phân chia địa giới hành chính mà nhiều tỉnh thành vẫn còn kế thừa đến ngày nay.