1. Phong trào Cần Vương (1885 – 1896)
Hoàn cảnh
Sau sự kiện Sự kiện Kinh thành Huế 1885, vua Hàm Nghi ra chiếu Cần Vương.
Kêu gọi nhân dân đứng lên giúp vua chống Pháp.
Diễn biến
Diễn ra khắp cả nước, mạnh nhất ở Trung và Bắc Kì.
Chia làm 2 giai đoạn:1885 – 1888: bùng nổ mạnh (còn vua Hàm Nghi).
1888 – 1896: tiếp tục nhưng phân tán, yếu dần.
Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu
Khởi nghĩa Ba Đình
Khởi nghĩa Bãi Sậy
Khởi nghĩa Hương Khê
Kết quả
Bị thất bại vào năm 1896.
Ý nghĩa
Thể hiện tinh thần yêu nước, chống Pháp mạnh mẽ của nhân dân.
Là phong trào yêu nước lớn cuối thế kỉ XIX theo khuynh hướng phong kiến.

2. Khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1884 – 1913)
Hoàn cảnh
Do nông dân bị áp bức, bóc lột và mất đất.
Lãnh đạo tiêu biểu: Hoàng Hoa Thám (Đề Thám).
Diễn biến
Diễn ra ở vùng Yên Thế (Bắc Giang).
Kéo dài gần 30 năm, chia 3 giai đoạn:1884 – 1892: đấu tranh lẻ tẻ.
1893 – 1908: phát triển mạnh, có lúc giảng hòa với Pháp.
1909 – 1913: bị đàn áp, suy yếu và thất bại.
Kết quả
Bị đàn áp, chấm dứt năm 1913.
Ý nghĩa
Là cuộc khởi nghĩa nông dân lớn nhất, lâu dài nhất cuối thế kỉ XIX – đầu XX.
Thể hiện tinh thần đấu tranh bền bỉ của nông dân Việt Nam.

- Những nét chính về phong trào Cần vương cuối thế kỉ XIX:

+ Năm 1884, Triều đình Nhà Nguyễn kí hiệp ước công nhận quyền đô hộ của thực dân Pháp trên toàn bộ đất nước Việt Nam.

+ Một bộ phận quan lại thuộc phái chủ chiến, đứng đầu là vua Hàm Nghi mong muốn khôi phục độc lập dân tộc.

+ Năm 1885, Tôn Thất Thuyết ban bố dụ Cần vương, kêu gọi nhân dân đồng lòng giúp vua cứu nước, phong trào bùng nổ và phát triển mạnh mẽ.

Phong trào Cần Vương (1885-1896) và khởi nghĩa Yên Thế (1884-1913) là hai phong trào yêu nước chống Pháp tiêu biểu cuối thế kỷ XIX - đầu XX. Cần Vương mang màu sắc phong kiến (phò vua giúp nước), lan rộng khắp Trung - Bắc Kỳ, còn Yên Thế là khởi nghĩa nông dân tự phát, khu vực khu trú, bền bỉ, mục tiêu chính là tự vệ và bảo vệ quê hương. [1, 2]
Dưới đây là các nét chính:

1. Phong trào Cần Vương (1885 - 1896)
Bối cảnh/Nguyên nhân: Sau hiệp ước Patenôtre (1884), Pháp thiết lập nền bảo hộ. Tôn Thất Thuyết và phái chủ chiến trong triều đình Huế quyết định hành động, hạ lệnh "Cần Vương" (giúp vua cứu nước) sau cuộc phản công ở kinh thành Huế.
Mục tiêu: Đánh đuổi thực dân Pháp, giành lại độc lập dân tộc, thiết lập lại chế độ phong kiến tự chủ (vua hiền, tôi trung).
Lãnh đạo: Tôn Thất Thuyết, Vua Hàm Nghi, sau đó là các văn thân, sĩ phu yêu nước (Phan Đình Phùng, Nguyễn Thiện Thuật...).
Lực lượng: Sĩ phu, văn thân yêu nước và đông đảo nông dân.
Diễn biến: Chia làm 2 giai đoạn:Giai đoạn 1 (1885-1888): Phong trào lan rộng, đặc biệt ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ.
Giai đoạn 2 (1888-1896): Quy tụ thành các trung tâm lớn (Ba Đình, Bãi Sậy, Hương Khê), hoạt động bền bỉ, sau đó suy yếu và tan rã sau khi khởi nghĩa Hương Khê thất bại.

Ý nghĩa: Thể hiện tinh thần bất khuất, yêu nước cao độ của nhân dân, nhưng bế tắc về đường lối. [1, 2]

2. Khởi nghĩa nông dân Yên Thế (1884 - 1913)
Bối cảnh/Nguyên nhân: Pháp mở rộng phạm vi chiếm đóng Bắc Kỳ, Yên Thế (Bắc Giang) trở thành mục tiêu "bình định". Nông dân đứng lên bảo vệ cuộc sống, xóm làng.
Mục tiêu: Trước hết là tự vệ, bảo vệ cuộc sống tự do, sau đó phát triển thành chống Pháp, bảo vệ quê hương.
Lãnh đạo: Hoàng Hoa Thám (Đề Thám), các thủ lĩnh địa phương (Đề Nắm...).
Lực lượng: Nông dân địa phương.
Diễn biến: Kéo dài gần 30 năm, chia thành 4 giai đoạn với chiến thuật du kích, dựa vào địa hình hiểm trở. Nghĩa quân vừa đánh vừa đàm phán, có những lúc hòa hoãn với Pháp để củng cố lực lượng.
Ý nghĩa: Thể hiện sức mạnh và tinh thần yêu nước của giai cấp nông dân; kéo dài thời gian khiến Pháp hoang mang, làm chậm quá trình bình định của chúng. [1, 2, 3]

Điểm giống và khác nhau
Giống: Đều là phong trào yêu nước chống Pháp, xuất phát từ lòng yêu nước, cuối cùng đều thất bại.
Khác:Cần Vương: Lãnh đạo là sĩ phu/văn thân, tư tưởng phong kiến.
Yên Thế: Lãnh đạo là nông dân, tư tưởng dân chủ tự phát.
Quy mô: Cần Vương rộng lớn, Yên Thế khu trú tại vùng Yên Thế. [1]