Giai đoạn 1858 - 1874 là thời kỳ đầy biến động khi triều đình nhà Nguyễn từng bước bạc nhược và ký kết các bản hiệp ước nhượng bộ, nhưng phong trào kháng chiến của nhân dân lại bùng nổ mạnh mẽ. Từ thực tiễn lịch sử này, chúng ta có thể rút ra những bài học sâu sắc về vai trò của nhân dân trong bảo vệ chủ quyền quốc gia:

Trong khi triều đình nhà Nguyễn nhu nhược, nhân dân đã tự động đứng lên kháng chiến ngay từ khi thực dân Pháp nổ súng tại Đà Nẵng (1858).

• Minh chứng: Các đội nghĩa binh của Trương Định, Nguyễn Trung Trực hay những cuộc khởi nghĩa của nhân dân lục tỉnh Nam Kỳ đã gây cho Pháp nhiều tổn thất nặng nề.

• Bài học: Sức mạnh của một quốc gia không chỉ nằm ở quân đội chính quy mà nằm ở lòng dân. Khi nhân dân đồng lòng, họ trở thành "bức tường thành" vững chắc nhất để bảo vệ chủ quyền.

Nhân dân không đợi lệnh từ triều đình mà chủ động tìm cách đánh đuổi ngoại xâm bằng mọi vũ khí có sẵn.

• Minh chứng: Cách đánh "vườn không nhà trống", dùng hỏa công (đốt tàu Hy Vọng trên sông Nhật Tảo), tận dụng địa hình kênh rạch, đầm lầy để lập căn cứ.

• Bài học: Sự sáng tạo trong chiến tranh nhân dân giúp thu hẹp khoảng cách về trang bị vũ khí, biến mọi nơi thành mặt trận và mọi người dân thành chiến sĩ.

Dù triều đình có ký hiệp ước nhượng đất (1862, 1874), nhân dân vẫn kiên quyết không chấp nhận. Các sĩ phu và nhân dân đã dùng ngòi bút và hành động để khẳng định chủ quyền.

• Minh chứng: Phong trào "Tị địa" (không sống chung với giặc) và tư tưởng "thà chết bản thân chứ không chịu mất nước" của các nhà thơ yêu nước như Nguyễn Đình Chiểu.

• Bài học: Chủ quyền quốc gia không chỉ là biên giới địa lý mà còn là bản sắc và ý chí độc lập trong lòng dân. Khi dân còn ý chí, quốc gia còn hy vọng phục hồi.

Thất bại của giai đoạn này cho thấy một bài học đắt giá: Khi giai cấp lãnh đạo (triều đình) tách rời khỏi nhân dân, không tin vào sức mạnh của dân mà chỉ lo bảo vệ quyền lợi dòng tộc, quốc gia sẽ suy yếu.

• Minh chứng: Sự đối lập giữa thái độ cầu hòa của triều đình và thái độ quyết chiến của nhân dân đã tạo ra sự chia rẽ, khiến sức mạnh dân tộc bị phân tán.

• Bài học: Để bảo vệ chủ quyền, cần có một sự thống nhất giữa ý chí của nhà nước và nguyện vọng của nhân dân. "Khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc" luôn là thượng sách giữ nước.

Sự kiện thực dân Pháp đánh chiếm Bắc Kỳ lần thứ nhất (1873) và sự hy sinh của các danh tướng như Nguyễn Tri Phương đã minh chứng rõ nhất cho việc: nếu không dựa vào sức mạnh toàn dân, dù tướng giỏi cũng khó giữ được thành.