- Phong trào Cần Vương (1885 - 1896) là một giai đoạn lịch sử hào hùng, thể hiện tinh thần yêu nước quật cường của nhân dân ta cuối thế kỷ XIX. Để dễ theo dõi, chúng ta có thể chia diễn biến phong trào thành hai giai đoạn chính dựa trên sự hiện diện của vua Hàm Nghi.
1. Hoàn cảnh bùng nổ
- Sau cuộc phản công tại kinh thành Huế thất bại (đêm mùng 4 rạng sáng mùng 5/7/1885), Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở (Quảng Trị). Tại đây, thay mặt nhà vua, ông hạ chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua cứu nước.
2. Các giai đoạn diễn biến chính
* Giai đoạn 1: Từ năm 1885 đến năm 1888
+ Đây là giai đoạn phong trào phát triển theo chiều rộng, lan tỏa mạnh mẽ từ Bắc Kỳ đến Trung Kỳ.
+ Lãnh đạo: Vua Hàm Nghi, Tôn Thất Thuyết và các sĩ phu, văn thân yêu nước.
+ Lực lượng: Đông đảo nhân dân, đặc biệt là nông dân và các dân tộc thiểu số.
+ Địa bàn: Sôi nổi nhất ở các tỉnh Trung Kỳ và Bắc Kỳ. Nhiều cuộc khởi nghĩa nổ ra như: Ba Đình (Thanh Hóa), Bãi Sậy (Hưng Yên)...
- Kết thúc giai đoạn: Tháng 11/1888, do sự phản bội của Trương Quang Ngọc, vua Hàm Nghi bị Pháp bắt và đày sang Algérie.
* Giai đoạn 2: Từ năm 1888 đến năm 1896
- Tuy không còn sự lãnh đạo trực tiếp của vua Hàm Nghi, nhưng phong trào vẫn tiếp tục phát triển theo chiều sâu, quy tụ thành các trung tâm khởi nghĩa lớn.
+ Lãnh đạo: Các sĩ phu, văn thân tâm huyết.
+ Đặc điểm: Phong trào chuyển trọng tâm lên vùng núi và trung du. Các cuộc khởi nghĩa diễn ra quyết liệt, tổ chức chặt chẽ hơn nhưng dần bị cô lập.
- Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:
+ Khởi nghĩa Ba Đình (1886 - 1887): Xây dựng chiến tuyến độc đáo tại Thanh Hóa.
+ Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 - 1892): Do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo, sử dụng lối đánh du kích sáng tạo.
+ Khởi nghĩa Hùng Lĩnh (1886 - 1892): Do Tống Duy Tân lãnh đạo.
+ Khởi nghĩa Hương Khê (1885 - 1896): Đây là cuộc khởi nghĩa lớn nhất, kéo dài nhất, do Phan Đình Phùng và Cao Thắng lãnh đạo.
=> Kết thúc: Năm 1896, sau khi Phan Đình Phùng hy sinh, cuộc khởi nghĩa Hương Khê tan rã, đánh dấu sự kết thúc của phong trào Cần Vương.

Giai đoạn 1: Từ năm 1885 đến năm 1888
Đây là giai đoạn phong trào bùng nổ mạnh mẽ dưới sự lãnh đạo của triều đình kháng chiến.
Sự kiện mở đầu: Sau thất bại của cuộc phản công tại kinh thành Huế, Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi lên căn cứ Tân Sở (Quảng Trị). Tại đây, ngày 13/7/1885, ông thay mặt nhà vua ban chiếu Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua cứu nước.
Địa bàn: Phong trào lan rộng khắp cả nước, sôi nổi nhất là ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ.
Lãnh đạo: Giai đoạn này có sự chỉ đạo trực tiếp của vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết. Hàng loạt các cuộc khởi nghĩa nổ ra nhưng còn lẻ tẻ, chưa có sự thống nhất cao.
Kết thúc giai đoạn: Tháng 11/1888, do sự phản bội của Trương Quang Ngọc, vua Hàm Nghi bị Pháp bắt và bị đày sang Algérie. Giai đoạn lãnh đạo của triều đình kết thúc.
 
Giai đoạn 2: Từ năm 1888 đến năm 1896
Đây là giai đoạn phong trào chuyển trọng tâm vào các cuộc khởi nghĩa lớn, có tổ chức chặt chẽ hơn.
Đặc điểm: Tuy không còn sự lãnh đạo của vị vua trẻ, nhưng phong trào không chấm dứt mà quy tụ thành các trung tâm kháng chiến lớn tại các vùng trung du và miền núi.
Lãnh đạo: Các văn thân, sĩ phu yêu nước như Phan Đình Phùng, Cao Thắng, Nguyễn Thiện Thuật...
Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 - 1892): Do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo tại Hưng Yên.
Khởi nghĩa Ba Đình (1886 - 1887): Do Đinh Công Tráng, Phạm Bành lãnh đạo tại Thanh Hóa.
Khởi nghĩa Hương Khê (1885 - 1896): Do Phan Đình Phùng và Cao Thắng lãnh đạo tại Hà Tĩnh. Đây là cuộc khởi nghĩa quy mô nhất, bền bỉ nhất và có trình độ tổ chức cao nhất của phong trào.
Kết thúc: Sau khi Phan Đình Phùng mất (12/1895), cuộc khởi nghĩa Hương Khê dần tan rã. Năm 1896, phong trào Cần Vương chính thức chấm dứt.
 

 
Ý nghĩa của phong trào
Chứng tỏ ý chí quật cường, không chịu làm nô lệ của dân tộc Việt Nam.
Để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu về xây dựng căn cứ, cách đánh du kích và tổ chức lực lượng.
Đánh dấu sự thất bại của khuynh hướng cứu nước theo tư tưởng phong kiến, dọn đường cho những khuynh hướng cách mạng mới sau này.

Phong trào Cần Vương (1885 - 1896) là một mốc son chói lọi trong lịch sử chống Pháp của dân tộc ta, thể hiện tinh thần yêu nước quật cường của nhân dân dưới ngọn cờ của các sĩ phu, văn thân.

Diễn biến của phong trào có thể chia thành hai giai đoạn chính dựa trên sự thay đổi về bộ chỉ huy và quy mô:

1. Giai đoạn thứ nhất (1885 - 1888)
Đây là giai đoạn phong trào bùng nổ mạnh mẽ nhất dưới sự lãnh đạo trực tiếp của triều đình kháng chiến.

Sự kiện mở đầu: Sau thất bại của cuộc phản công tại kinh thành Huế (7/1885), Tôn Thất Thuyết đưa Vua Hàm Nghi chạy ra Tân Sở (Quảng Trị). Tại đây, ông nhân danh nhà vua xuống chiếu Cần Vương, kêu gọi nhân dân giúp vua cứu nước.
Địa bàn: Phong trào lan rộng khắp cả nước, đặc biệt sôi nổi ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ.
Lãnh đạo: Giai đoạn này có sự tham gia của các quan lại triều đình và các văn thân, sĩ phu yêu nước.
Kết thúc giai đoạn: Tháng 11/1888, do sự phản bội của Trương Quang Ngọc, vua Hàm Nghi bị Pháp bắt và bị đày sang Algérie. Tuy nhiên, linh hồn của phong trào vẫn không dập tắt.

2. Giai đoạn thứ hai (1888 - 1896)
Dù không còn sự lãnh đạo của nhà vua, phong trào vẫn tiếp tục phát triển nhưng chuyển hướng đi vào chiều sâu.

Đặc điểm: Phong trào không còn dàn trải rộng khắp mà quy tụ thành các trung tâm kháng chiến lớn, có tổ chức chặt chẽ hơn tại vùng trung du và miền núi.
Lãnh đạo: Vai trò lãnh đạo hoàn toàn thuộc về các văn thân, sĩ phu yêu nước.
Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:

Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 - 1892): Do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo tại Hưng Yên, nổi tiếng với lối đánh du kích trong vùng đầm lầy.
Khởi nghĩa Ba Đình (1886 - 1887): Do Đinh Công Tráng lãnh đạo tại Thanh Hóa, xây dựng chiến lũy phòng thủ kiên cố.
Khởi nghĩa Hùng Lĩnh (1886 - 1892): Do Tống Duy Tân lãnh đạo tại vùng núi Thanh Hóa.
Khởi nghĩa Hương Khê (1885 - 1896): Đây là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu và có quy mô lớn nhất, do Phan Đình Phùng lãnh đạo tại Hà Tĩnh. Nghĩa quân đã tự chế tạo được súng trường theo mẫu súng của Pháp.

3. Kết cục và Ý nghĩa
Kết cục: Năm 1895, Phan Đình Phùng hy sinh. Đến năm 1896, cuộc khởi nghĩa Hương Khê thất bại, đánh dấu sự kết thúc của phong trào Cần Vương.
Nguyên nhân thất bại: Thiếu một giai cấp lãnh đạo tiên tiến, thiếu đường lối thống nhất và vũ khí còn thô sơ so với quân Pháp.
Ý nghĩa: Dù thất bại, phong trào đã để lại những bài học quý báu về lòng yêu nước và chuẩn bị hành trang cho những cuộc vận động cứu nước theo khuynh hướng mới sau này.

$\color{black}{\text{1. Giai đoạn thứ nhất (1885 - 1888)}}$
$\color{black}{\textbf{Sự kiện mở đầu:}\text{ Sau thất bại của cuộc phản công tại kinh thành Huế (7/1885), Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi ra Tân Sở (Quảng Trị). Tại đây, ngày 13/7/1885, thay mặt nhà vua, ông xuống chiếu Cần vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân cả nước đứng lên giúp vua cứu nước.}}$
$\color{black}{\textbf{Đặc điểm:}\text{ Phong trào nổ ra rầm rộ, sôi nổi trên phạm vi rộng lớn, nhất là ở Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Bộ chỉ huy của phong trào là triều đình kháng chiến, đứng đầu là vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết.}}$
$\color{black}{\textbf{Kết thúc giai đoạn:}\text{ Tháng 11/1888, do sự phản bội của Trương Quang Ngọc, vua Hàm Nghi bị bắt và bị thực dân Pháp đày sang An-giê-ri. Giai đoạn lãnh đạo của triều đình kết thúc.}}$

$\color{black}{\text{2. Giai đoạn thứ hai (1888 - 1896)}}$
$\color{black}{\textbf{Đặc điểm:}\text{ Tuy không còn sự lãnh đạo trực tiếp của triều đình, phong trào không chấm dứt mà chuyển hướng phát triển theo chiều sâu. Các cuộc khởi nghĩa quy tụ thành những trung tâm kháng chiến lớn, có tổ chức cao và địa bàn hoạt động tại vùng trung du, miền núi.}}$
$\color{black}{\textbf{Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu:}}$

$\color{black}{\textbf{Khởi nghĩa Bãi Sậy (1883 - 1892):}\text{ Do Nguyễn Thiện Thuật lãnh đạo tại Hưng Yên, nổi tiếng với lối đánh du kích trong vùng đầm lầy.}}$
$\color{black}{\textbf{Khởi nghĩa Ba Đình (1886 - 1887):}\text{ Do Đinh Công Tráng lãnh đạo, xây dựng cứ điểm phòng thủ kiên cố tại Thanh Hóa.}}$
$\color{black}{\textbf{Khởi nghĩa Hương Khê (1885 - 1896):}\text{ Do Phan Đình Phùng và Cao Thắng lãnh đạo tại vùng núi Hà Tĩnh, Quảng Bình. Đây là cuộc khởi nghĩa có quy mô lớn nhất, tổ chức chặt chẽ nhất và kéo dài nhất trong phong trào Cần vương.}}$
$\color{black}{\textbf{Kết thúc phong trào:}\text{ Năm 1895, Phan Đình Phùng hy sinh. Đến năm 1896, những lực lượng cuối cùng của cuộc khởi nghĩa Hương Khê tan rã, đánh dấu sự kết thúc của phong trào Cần vương.}}$

$\color{black}{\text{Ý nghĩa lịch sử}}$
$\color{black}{\text{Dù thất bại do thiếu một đường lối lãnh đạo tiên tiến, phong trào Cần vương đã thể hiện tinh thần yêu nước quật cường, cổ vũ ý chí đấu tranh của nhân dân và để lại nhiều bài học quý báu cho các phong trào cứu nước về sau.}}$

#$\color{red}{\text{u}}\color{orange}{\text{y}}\color{yellow}{\text{e}}\color{green}{\text{n}}\color{blue}{\text{c}}\color{indigo}{\text{u}}\color{violet}{\text{t}}\color{red}{\text{e}}\color{orange}{\text{c}}\color{yellow}{\text{o}}\color{green}{\text{r}}\color{blue}{\text{e}}$