Đây là một câu hỏi quan trọng trong nghiên cứu lịch sử cổ đại, liên quan đến sự khác biệt cơ bản giữa phương Đông và phương Tây.

Sự phân hóa xã hội nguyên thủy ở phương Đông không diễn ra một cách triệt để (tức là không hình thành nhanh chóng và rõ ràng các tầng lớp đối lập sâu sắc như chủ nô và nô lệ cá nhân quy mô lớn) chủ yếu là do các yếu tố địa lý, kinh tế và chính trị đặc thù của khu vực này.

Dưới đây là các lý do chính:

 

1. Yếu tố Địa lý và Kinh tế: Sự cần thiết của Thủy lợi
 

Các nền văn minh cổ đại phương Đông (Ai Cập, Lưỡng Hà, Trung Quốc, Ấn Độ) phát triển mạnh mẽ dựa trên các hệ thống sông lớn.

Tính chất Nông nghiệp Thủy lợi: Nền kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp lúa nước. Để tồn tại và phát triển, các cộng đồng phải đối mặt với hai vấn đề lớn: chống lũ lụt và xây dựng hệ thống kênh mương, đê điều quy mô lớn (thủy lợi).
Cần sự Hợp tác Cộng đồng: Việc quản lý lũ lụt và thủy lợi đòi hỏi sự hợp tác và huy động sức lao động của toàn bộ cộng đồng và các làng xã. Lao động cá thể hoặc nhóm nhỏ không thể thực hiện được.
Duy trì Công xã Nông thôn: Do nhu cầu hợp tác này, các công xã nông thôn (primitive commune) không bị tan rã hoàn toàn. Họ phải duy trì một phần tài sản chung (ruộng đất công - công điền công thổ) và mối liên kết cộng đồng để cùng nhau làm thủy lợi.
$\rightarrow$ Kết quả: Sự phân hóa giàu nghèo, tư hữu hóa ruộng đất và sự ra đời của chế độ nô lệ cá nhân bị kìm hãm, vì nếu công xã tan rã, công trình thủy lợi sẽ sụp đổ, đe dọa sinh kế chung.

2. Yếu tố Chính trị: Sự hình thành Chế độ Chuyên chế Cổ đại Phương Đông
 

Do nhu cầu tổ chức lao động thủy lợi quy mô lớn (được gọi là "Chủ nghĩa thủy lợi" trong lý thuyết của Karl Wittfogel), một tổ chức quyền lực tối cao đã xuất hiện sớm.

Vai trò của Nhà nước: Nhà nước (vua, hoàng đế) ra đời để độc quyền tổ chức và quản lý lao động thủy lợi, phân phối nước và chống thiên tai.
Công hữu về Ruộng đất: Vua tự nhận là Thiên tử (Con Trời) và là người sở hữu tối cao của toàn bộ đất đai và thần dân. Người dân chỉ được Nhà nước giao ruộng đất công để canh tác và phải nộp thuế.
Hạn chế Tư hữu: Vì Nhà nước giữ quyền sở hữu đất đai tối cao và tổ chức lao động, nên sự phát triển của chủ nô cá nhân hoặc địa chủ lớn có quyền lực độc lập bị hạn chế.
Hình thức bóc lột: Sự bóc lột chủ yếu diễn ra giữa Nhà nước (tầng lớp thống trị) và Nông dân công xã thông qua thuế nặng và lao dịch (công khai), chứ không phải sự bóc lột triệt để giữa địa chủ cá nhân và nông dân/nô lệ (tư nhân) như ở Hy Lạp hay La Mã.
 

3. Tác động của Nghề Thương nghiệp và Thủ công
 

Ở phương Đông, nghề thủ công và thương nghiệp thường bị Nhà nước kiểm soát chặt chẽ hoặc chỉ phát triển ở mức độ thấp, phục vụ nhu cầu của tầng lớp quý tộc.
Việc buôn bán và tiền tệ không phát triển mạnh mẽ bằng phương Tây cổ đại (nơi thương mại là động lực chính tạo ra nô lệ và sự phân hóa giai cấp).

 

Tóm Lược Sự Khác Biệt
 

Do những yếu tố trên, quá trình tan rã của công xã nguyên thủy ở phương Đông diễn ra như sau:

Khía cạnh
Phương Đông Cổ đại (Không triệt để)
Phương Tây Cổ đại (Triệt để)
Sở hữu Ruộng đất
Công hữu (Nhà nước sở hữu tối cao) $\rightarrow$ Nông dân gắn bó với ruộng đất công.
Tư hữu phát triển mạnh $\rightarrow$ Địa chủ/Chủ nô có toàn quyền.
Nền tảng Kinh tế
Nông nghiệp Thủy lợi (cần hợp tác)
Thương nghiệp, Thủ công nghiệp và Nông nghiệp vườn đồi (chủ yếu dựa vào nô lệ).
Giai cấp đối kháng
Chủ yếu là Nhà nước Chuyên chế và Nông dân công xã.
Rõ ràng là Chủ nô và Nô lệ cá nhân.
Nô lệ
Chủ yếu là nô lệ nhà nước (phục vụ công việc công) hoặc nô tỳ gia đình (số lượng ít và không phải lực lượng sản xuất chính).
Nô lệ là lực lượng sản xuất chính (trong hầm mỏ, đồn điền).
Vì vậy, thay vì phân hóa thành các giai cấp đối lập triệt để, xã hội phương Đông cổ đại hình thành nên Chế độ chuyên chế cổ đại, trong đó tầng lớp nông dân công xã vẫn là lực lượng sản xuất chính và là đối tượng bóc lột của bộ máy nhà nước.

Xã hội nguyên thủy ở phương Đông không phân hóa triệt để do cư dân gắn bó cộng đồng để làm nông nghiệp thủy lợi bên các dòng sông lớn và phải liên kết chống ngoại xâm, giữ gìn tính cố kết và tập tục nguyên thủy, làm chậm quá trình hình thành giai cấp và nhà nước rõ rệt. 
Các yếu tố chính:
Nông nghiệp lúa nước ven sông:Cư dân sống quần tụ bên các dòng sông lớn, đất đai màu mỡ.
Nông nghiệp là chủ yếu, đòi hỏi người dân phải cùng nhau hợp tác đào mương, đắp đê để trị thủy, tưới tiêu.
Sự hợp tác này củng cố cộng đồng, giảm bớt sự phân chia tài sản cá nhân.
Nhu cầu liên kết chống ngoại xâm:Sự tập trung dân cư và tài sản chung (như đê điều) tạo ra nhu cầu bảo vệ cộng đồng khỏi kẻ thù.
Hoạt động này đòi hỏi sự đoàn kết cao độ, tiếp tục duy trì cấu trúc cộng đồng thị tộc.
Tập tục và tính cố kết xã hội:Các tập tục của xã hội nguyên thủy, đề cao sự sẻ chia và bình đẳng tương đối, vẫn còn tồn tại lâu dài.
Tính cố kết cộng đồng được bảo lưu mạnh mẽ, làm chậm quá trình hình thành tư hữu, phân hóa giàu nghèo.
Sự chậm trễ trong phân hóa giai cấp:Mặc dù công cụ kim loại đã xuất hiện và tăng năng suất lao động, tạo ra sản phẩm dư thừa (như ở các nơi khác), nhưng tính cộng đồng cao đã kìm hãm sự phân hóa sâu sắc.
Sự phân hóa giai cấp và nhà nước xuất hiện muộn hơn và kém triệt để so với các khu vực khác trên thế giới.