1. Hoàn cảnh chung
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai (1945), Hội nghị I-an-ta (2/1945) đã phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa Liên Xô và Mỹ.
Châu Á trở thành một trong những địa bàn cạnh tranh quyết liệt, vì đây là nơi có vị trí chiến lược, giàu tài nguyên, dân cư đông đúc.

2. Quá trình hình thành ở châu Á
Nhật Bản: Sau khi bại trận, Nhật bị quân Mỹ chiếm đóng, cải cách chính trị – kinh tế theo mô hình tư bản chủ nghĩa → trở thành đồng minh thân cận của Mỹ ở châu Á.
Trung Quốc:

Sau cuộc nội chiến, năm 1949, nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ra đời, đi theo con đường xã hội chủ nghĩa và trở thành đồng minh của Liên Xô.
Điều này tạo thế đối trọng lớn với Mỹ ở khu vực.
Bán đảo Triều Tiên:

Bị chia cắt thành hai miền: miền Bắc (CHDCND Triều Tiên, 1948) đi theo CNXH, miền Nam (Đại Hàn Dân quốc) theo TBCN và dựa vào Mỹ.
Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953) là biểu hiện rõ rệt của sự đối đầu hai cực ở châu Á.
Đông Nam Á:

Phong trào giải phóng dân tộc dâng cao (Việt Nam, Lào, Campuchia, In-đô-nê-xi-a…).
Mỹ tìm cách thay chân Pháp, can thiệp, mở rộng ảnh hưởng; Liên Xô và Trung Quốc ủng hộ phong trào độc lập → khu vực trở thành “điểm nóng” của Chiến tranh lạnh.
Ấn Độ và Nam Á:

Ấn Độ giành độc lập (1947), đi theo chính sách không liên kết, trở thành một trong những lãnh tụ phong trào không liên kết, chống lại sự chia rẽ của trật tự hai cực.

3. Đặc điểm nổi bật
Châu Á sau 1945 vừa là trung tâm của phong trào giải phóng dân tộc, vừa là đấu trường cạnh tranh gay gắt của hai cực Mỹ – Liên Xô.
Trật tự hai cực I-an-ta ở châu Á hình thành qua việc: Mỹ biến Nhật, Hàn Quốc, Đài Loan… thành căn cứ của mình; Liên Xô và Trung Quốc trở thành chỗ dựa cho phong trào cách mạng.

Quá trình hình thành trật tự thế giới hai cực I-an-ta ở châu Á gắn liền với sự phân chia phạm vi ảnh hưởng Mỹ – Liên Xô, sự ra đời của các quốc gia xã hội chủ nghĩa (như Trung Quốc, Triều Tiên), sự can thiệp của Mỹ, cùng với làn sóng giải phóng dân tộc mạnh mẽ. Châu Á trở thành khu vực trọng điểm, nóng bỏng nhất của Chiến tranh lạnh.

Quá trình hình thành của châu Á trong trật tự thế giới hai cực I-an-ta
Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, trật tự thế giới mới được xác lập theo quyết định của Hội nghị I-an-ta (2/1945). Trật tự ấy mang tính chất hai cực – hai phe, đứng đầu là Mỹ và Liên Xô. Ảnh hưởng của cục diện này đã tác động mạnh mẽ đến tiến trình phát triển của các quốc gia châu Á.

Một mặt, nhiều nước châu Á vẫn nằm dưới ách thống trị của các nước thực dân cũ và mới. Nhưng mặt khác, chiến thắng phát xít cùng với sự ra đời của Liên Xô hùng mạnh và phong trào cách mạng thế giới đã tạo điều kiện cho các dân tộc châu Á vùng lên đấu tranh giành độc lập. Ngay sau năm 1945, hàng loạt quốc gia như Ấn Độ, In-đô-nê-xi-a, Việt Nam, Trung Quốc… lần lượt giành được thắng lợi. Đây chính là làn sóng giải phóng dân tộc rộng lớn, làm thay đổi bản đồ chính trị khu vực.

Trong bối cảnh chiến tranh lạnh, châu Á trở thành khu vực đối đầu gay gắt giữa hai phe XHCN và TBCN. Mỹ tìm cách xây dựng hệ thống liên minh quân sự để kiềm chế phong trào cách mạng, trong khi Liên Xô và Trung Quốc ủng hộ các lực lượng đấu tranh giành độc lập. Chính sự tác động qua lại ấy đã khiến châu Á vừa là chiến trường căng thẳng, vừa là trung tâm sôi động của phong trào giải phóng dân tộc trong trật tự thế giới hai cực.