Đặc điểm khí hậu của Việt Nam chủ yếu là khí hậu nhiệt đới gió mùa và cận nhiệt đới gió mùa, có sự phân hóa rõ rệt theo vùng miền. Đây là một trong những đặc điểm quan trọng tạo nên sự đa dạng sinh học và cảnh quan phong phú của đất nước. Các yếu tố chính ảnh hưởng đến khí hậu Việt Nam bao gồm vị trí địa lý, địa hình, và sự phân bố các hệ thống gió. Dưới đây là một số đặc điểm chính của khí hậu Việt Nam:

1. Khí hậu nhiệt đới gió mùa
Vị trí địa lý: Việt Nam nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa, gần xích đạo, do đó có khí hậu nhiệt đới. Đây là lý do chính giải thích cho việc nhiệt độ trung bình ở Việt Nam luôn cao và ổn định trong suốt năm.
Nhiệt độ: Nhiệt độ trung bình năm ở Việt Nam dao động từ 22°C đến 27°C, không có sự biến đổi lớn giữa các mùa. Mùa hè khá nóng và kéo dài, trong khi mùa đông ở các vùng miền Bắc có thể khá lạnh, đặc biệt là ở vùng núi cao.
2. Mùa mưa và mùa khô rõ rệt
Mùa mưa: Mùa mưa chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 10, do ảnh hưởng của gió mùa Tây Nam mang mưa từ biển Đông vào đất liền. Vào mùa mưa, các vùng miền Nam và Trung Bộ sẽ nhận lượng mưa lớn, trong khi miền Bắc cũng có mưa nhiều, nhất là ở các tỉnh phía Tây Bắc.
Mùa khô: Mùa khô bắt đầu từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, với lượng mưa giảm dần và khí hậu trở nên khô hanh. Tuy nhiên, mùa khô không có sự thay đổi lớn ở miền Bắc và miền Nam, vì ở miền Bắc có mùa đông lạnh, còn miền Nam lại duy trì khí hậu nóng quanh năm.
3. Sự phân hóa khí hậu theo vùng miền
Vùng Bắc Bộ (miền Bắc): Miền Bắc có khí hậu cận nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh và khô (nhất là các khu vực núi cao), còn mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều. Đặc biệt, vào mùa đông, nhiệt độ có thể xuống dưới 10°C ở vùng núi cao như Sapa, còn các thành phố như Hà Nội sẽ có nhiệt độ từ 15°C đến 20°C.
Vùng Trung Bộ: Vùng Trung Bộ có sự phân hóa khí hậu rõ rệt. Phía Bắc Trung Bộ có mùa mưa kéo dài, nhiệt độ nóng ẩm, còn phía Nam Trung Bộ có mùa mưa ngắn, và mùa khô kéo dài, nhiệt độ rất cao vào mùa hè.
Vùng Nam Bộ (miền Nam): Miền Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa quanh năm với hai mùa rõ rệt là mùa mưa và mùa khô. Mùa mưa thường bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 10, và mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau. Nhiệt độ trung bình ở miền Nam thường xuyên duy trì khoảng 27°C - 28°C.
4. Tác động của địa hình đối với khí hậu
Địa hình và gió mùa: Địa hình Việt Nam với nhiều đồi núi và đồng bằng ven biển đã tạo ra sự phân hóa rõ rệt về khí hậu giữa các vùng miền. Những vùng cao như Tây Bắc và Đông Bắc có khí hậu mát mẻ, lạnh vào mùa đông, trong khi các vùng đồng bằng ven biển lại có khí hậu nóng ẩm quanh năm.
Biển Đông: Vị trí gần biển Đông khiến Việt Nam chịu ảnh hưởng lớn từ các cơn bão, đặc biệt vào mùa mưa, gây ra lũ lụt và thiệt hại nặng nề tại nhiều khu vực.
5. Tác động của biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu: Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề từ biến đổi khí hậu, đặc biệt là tình trạng mực nước biển dâng cao. Điều này ảnh hưởng đến các vùng ven biển, làm tăng nguy cơ xâm nhập mặn và gây khó khăn cho sản xuất nông nghiệp. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, lũ lụt và hạn hán đang ngày càng trở nên thường xuyên hơn.

Khí hậu Việt Nam mang đặc trưng của khí hậu nhiệt đới gió mùa và cận nhiệt đới gió mùa, với mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Điều này chịu ảnh hưởng chủ yếu từ vị trí địa lý gần xích đạo, đặc biệt là sự phân hóa khí hậu theo các vùng miền. Sự biến đổi khí hậu hiện nay đang trở thành một thách thức lớn đối với phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, yêu cầu Việt Nam có các giải pháp ứng phó kịp thời.