Tư tưởng Nho giáo của Trung Quốc từ thế kỷ 7 đến giữa thế kỷ 19 có những đặc điểm và ảnh hưởng sâu rộng, không chỉ đối với Trung Quốc mà còn lan tỏa đến các quốc gia Đông Á như Nhật Bản, Triều Tiên, và Việt Nam. Dưới đây là một số nhận xét về tư tưởng Nho giáo trong giai đoạn này:

1. Tư tưởng Nho giáo tiếp tục thống trị trong triều đình và xã hội
Thời kỳ Đường (618-907): Dưới triều đại nhà Đường, Nho giáo vẫn là nền tảng của chính trị và xã hội, tuy nhiên, Phật giáo và Đạo giáo cũng phát triển mạnh mẽ, tạo ra sự hòa hợp giữa ba tôn giáo lớn ở Trung Quốc. Dù vậy, Nho giáo vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc đào tạo quan lại và định hình hệ thống giáo dục.
Thời kỳ Tống (960-1279): Sự phát triển của Nho giáo học thuật ở giai đoạn này, đặc biệt là triều đại nhà Tống, đánh dấu sự nổi bật của Lý học (lý luận về thiên nhiên, vũ trụ và con người), được thúc đẩy bởi các học giả như Chương Hiền và Chu Hi. Lý học đã làm cho Nho giáo trở nên sâu sắc và lý trí hơn, đồng thời đặt ra những chuẩn mực đạo đức và chính trị nghiêm ngặt.
2. Nho giáo trong chính trị và quản lý nhà nước
Từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 19, Nho giáo đóng vai trò trọng yếu trong việc tổ chức chính quyền và xã hội Trung Quốc. Hệ thống kỳ thi khoa cử (được thực hiện từ thời Đường và đặc biệt thịnh hành từ triều đại Tống) là công cụ quan trọng giúp tuyển chọn quan chức theo tiêu chuẩn học vấn và đạo đức, được dựa trên các tác phẩm Nho giáo. Điều này làm cho Nho giáo trở thành lực lượng có ảnh hưởng sâu rộng, đặc biệt là trong việc đào tạo và phát triển tầng lớp quan lại.
Nho giáo đặt ra các nguyên tắc về quyền lực của vua và đạo đức của quan lại. Nhà vua được xem là "Thiên tử", có trách nhiệm trị vì theo nguyên lý đạo đức, còn quan lại phải là những người có phẩm hạnh, tài năng và trách nhiệm đối với dân.
3. Nhấn mạnh đạo đức cá nhân và gia đình
Tư tưởng Nho giáo rất coi trọng đạo đức cá nhân, thể hiện qua các khái niệm như Nhân (nhân ái), Lễ (lễ nghi, tôn ti trật tự), Nghĩa (tính đúng đắn, công bằng), và Trí (trí tuệ). Những giá trị này được coi là cốt lõi trong giáo dục và hành vi của mỗi cá nhân.
Gia đình là một đơn vị cơ bản của xã hội trong Nho giáo, nơi mà tôn kính cha mẹ, hiếu thảo và trách nhiệm đối với gia đình luôn được đề cao. Cái nhìn này không chỉ có ảnh hưởng trong đời sống cá nhân mà còn phản ánh mối quan hệ giữa người dân và nhà nước.
4. Sự suy yếu của Nho giáo trong thời kỳ cuối
Thế kỷ 17 đến giữa thế kỷ 19, đặc biệt là trong thời kỳ triều đại Mãn Thanh, mặc dù Nho giáo vẫn là tư tưởng chính thống, nhưng nó bắt đầu đối mặt với một số thách thức. Sự thống trị của mô hình phong kiến và sự suy thoái của chính quyền trung ương dần làm giảm đi ảnh hưởng thực tế của Nho giáo trong việc điều hành đất nước.
Các cuộc xâm lược từ phương Tây, những cuộc khởi nghĩa nông dân và xung đột với các thế lực bên ngoài (như các cuộc chiến tranh với Anh trong Chiến tranh nha phiến) cũng làm cho Nho giáo không còn đủ sức mạnh để duy trì ổn định xã hội như trước.
Các phong trào tân học và ảnh hưởng của phương Tây đã dần khiến Nho giáo trở nên lạc hậu trong mắt một bộ phận giới trí thức và tầng lớp lãnh đạo, dẫn đến sự thay đổi trong tư tưởng chính trị và xã hội Trung Quốc.
5. Sự kế thừa và phát triển
Mặc dù Nho giáo có dấu hiệu suy yếu vào cuối thời kỳ phong kiến, nhưng tư tưởng Nho giáo vẫn được tiếp tục phát triển trong các trường học, triều đình và gia đình, đặc biệt là ở các vùng nông thôn.
Trong thế kỷ 19, mặc dù phải đối mặt với sự ảnh hưởng mạnh mẽ của phương Tây và các tư tưởng hiện đại, nhưng Nho giáo vẫn tồn tại như một phần của nền văn hóa và truyền thống Trung Quốc. Các học giả Nho giáo vẫn tiếp tục nhấn mạnh những giá trị đạo đức và vai trò của giáo dục trong việc xây dựng xã hội.
Nhận xét tổng quát:
Tư tưởng Nho giáo từ thế kỷ 7 đến giữa thế kỷ 19 ở Trung Quốc giữ vai trò rất quan trọng trong việc hình thành nền tảng chính trị, xã hội và văn hóa. Tuy nhiên, vào cuối giai đoạn này, Nho giáo phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các tư tưởng phương Tây và các thay đổi xã hội sâu sắc, đặc biệt là trong bối cảnh của các cuộc chiến tranh và cải cách xã hội. Dù vậy, Nho giáo vẫn tiếp tục có ảnh hưởng trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong giáo dục và các giá trị đạo đức truyền thống.