Tính từ khi bắt đầu du nhập cho đến lúc
suy vong, Nho giáo đã có lịch sử 1900 năm
truyền bá ở Việt
Nam. Thời Bắc thuộc,
t
rong những thế kỷ đầu
c
ông nguyên, các
quan cai trị người Hán như Tích Quang
(1
-
5)
, Nhâm Diên
(29
-
33)
, Sĩ Nhiếp
(187
-
226), Đỗ Tuệ Độ (đầu thế kỷ V)
đã ra sức
truyền bá
Nho giáo
ở Giao Châu
. Cũng
trong thời kỳ này, các đoàn người
Hán di
thực và tị nạn nối tiếp nhau kéo xuống Giao
Châu, mang theo văn hóa Hán. Tuy nhiên,
đây là thời kỳ mà văn hóa Việt
-
Mường đã
đạt tới những thành tựu đỉnh cao, có
sức
mạnh văn hóa
nội tại,
và
có khả năng chọn
lọc, chuyển h
óa
những yếu tố văn hóa
mớ
i
du nhập để bồi bổ cho sức mạnh văn hóa
nội tại của mình.
Trong khi đó, Nho giáo là
công cụ củng cố thể chế nhà nước của quân
xâm lược.
Vì vậy, trải qua cả nghìn năm,
Nho giáo vẫn không thâm nhập được vào
văn hóa Việt
-
Mường. Cư dân Việt
-
Mường vẫn bảo
tồn được văn hóa tộc
người, ý thức tộc người, ý chí quật cường
và nhu cầu đấu tranh vì độc lập tự do.
Phải đến thời kỳ tự chủ,
từ thế kỷ XI trở
đi
, Nho giáo mới được
N
hà nước phong
kiến chú trọng đề cao.
Để
xây dựng, hoàn
thiện thể chế nhà nước
, giai cấp p
hong kiến
đã tìm thấy ở Nho giáo những lợi khí mà
Phật giáo và Đạo giáo đương thời không có:
sự thần bí hóa vương quyền, sự thiêng liêng
hóa quan hệ quân thần, những chuẩn mực
và nội dung đào tạo quan lại thích hợp để
nối dài cánh tay quyền lực của nhà vua
.
Đến
thời Hậu Lê, Nho giáo
vươn lên
chiếm
địa vị độc tôn
trong văn hóa cung đình
,
đẩy
Phật giáo
và
Đạo giáo
xuống hàng tôn giáo
dân gian.
Nhưng Nho giáo có vị trí hàng
“Quốc giáo” thật sự ở triều Nguyễn, một
triều đại tập quyền tuyệt đối và triệt để khai
thác đạo lý tam cương, ngũ luân của Nho
giáo để bảo vệ tôn ti quân thần và quyền
thống trị vĩnh viễn của tông tộc nhà vua.
Trên đỉnh cao quyền lực, Nho giáo đã phát
tác tối đa sức mạnh kìm hãm của nó, trở
thành nguyên nhân sâu xa của tình trạng
loạn lạc và
trì trệ kéo dài suốt thế kỷ XIX
cho đến khi
mất nước về tay Pháp.
Từ đầu
thế kỷ XX, cùng với sự suy tàn của nhà
nước phong kiến và giai cấp phong kiến,
Nho giáo đã không còn là ý thức hệ chính
thống và cũng không còn đóng vai trò một
tôn giáo chính thống
điều chỉnh hành vi và
đạo đức như trước nữa. Sự đột khởi của
phong trào Duy Tân
-
Đông Du (1905
-
1908) đã đóng cây đinh cuối cùng vào nắp
quan tài của Nho giáo ở Việt Nam.
Điểm sơ qua như vậy, có thể thấy rằng,
giai cấp phong kiến Việt Nam thượng tôn