Việt Nam đang tiến hành quá trình cơ cấu lại ngành nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và phát triển bền vững, có tính đến các yếu tố mới nảy sinh như tự do hóa thương mại, biến đổi khí hậu, nông nghiệp thông minh và kiểm soát thất thoát lương thực. Việt Nam cũng đang tự tin hướng đến khát vọng về một nền nông nghiệp sinh thái, tiên tiến, tích hợp đa giá trị, kết hợp hài hòa tài nguyên bản địa, bản sắc văn hóa, niềm tin xã hội với khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Để hiện thực hóa được khát vọng đó, có lẽ đã đến lúc cần nhìn nhận đúng, nâng cao và phát huy được vai trò, sứ mệnh của doanh nghiệp, doanh nhân đối với ngành nông nghiệp. Doanh nghiệp đang ở đâu trong hành trình kiến tạo hệ sinh thái nông nghiệp bền vững, có trách nhiệm? Doanh nghiệp đang ở đâu trong cuộc cách mạng chuyển đổi tư duy sản xuất nông nghiệp thuần túy sang tư duy kinh tế? Doanh nghiệp có vị trí ra sao trong công cuộc tri thức hóa, chuyên nghiệp hóa nông dân? Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong kinh tế nông nghiệp được thể hiện như thế nào?…

Bộ trưởng Lê Minh Hoan đã mở đầu cuộc trao đổi với Đối thoại Reatimes bằng việc trích dẫn chia sẻ về doanh nghiệp và trách nhiệm xã hội của Konosuke Matsushita – một trong những doanh nhân tài ba người Nhật mà ông đọc được trong một cuốn sách.

“Thông thường, người ta cho rằng mục tiêu của một doanh nghiệp là theo đuổi lợi nhuận. Đồng ý rằng, lợi nhuận không thể thiếu trong việc tổ chức, điều hành một doanh nghiệp vững mạnh nhưng nếu nói điều đó là mục tiêu nhất thiết phải đạt được thì không đúng. Điều căn bản ở đây chính là thông qua công việc, chúng ta tạo ra sự phát triển cho cộng đồng và trên con đường hoàn thành sứ mệnh căn bản đó, chúng ta nhận được lợi ích. Đó mới chính là điểm mấu chốt.

Xét theo ý nghĩa đó thì về bản chất, kinh doanh không phải là việc tư mà là việc công và doanh nghiệp là công cụ xã hội. Vì vậy, dù là doanh nghiệp của cá nhân cũng không nên suy nghĩ trên lập trường riêng tư mà phải thường xuyên suy nghĩ, đánh giá dựa trên quan điểm: Liệu việc này/điều đó sẽ đem lại kết quả tốt lành hay gây tổn thất cho cộng đồng”.

– Không thể phủ nhận rằng, so với nhiều ngành khác, nông nghiệp là một lĩnh vực khó trong việc đầu tư, kinh doanh nên có lẽ, mục tiêu hàng đầu của những doanh nghiệp lựa chọn đi theo “con đường nông nghiệp” cũng không phải là lợi nhuận, thưa Bộ trưởng?

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Trong thời gian qua, một tín hiệu vui là rất nhiều doanh nghiệp lớn đã đầu tư vào nông nghiệp. Nông nghiệp vốn là ngành rủi ro nhiều, sinh lời ít, thu hồi vốn chậm, nên xưa nay không nhiều doanh nghiệp mặn mà nhưng cũng đã nhìn thấy những doanh nghiệp rất tâm huyết với nông nghiệp. Họ đầu tư không chỉ để làm giàu cho doanh nghiệp mình mà còn chung khát vọng tạo cú hích, đưa ngành nông nghiệp Việt vươn xa. Những sản phẩm nông nghiệp Việt Nam đạt tầm cỡ khu vực, toàn cầu minh chứng cho tài năng, trí tuệ của một cộng đồng doanh nghiệp luôn năng động, đầy tâm huyết, giàu khát vọng, từng bước chinh phục những điều tưởng rằng như không thể.

Với tôi, thành quả của doanh nghiệp nông nghiệp cũng là thành tựu của ngành nông nghiệp. Rào cản, khó khăn mà doanh nghiệp gặp phải cũng là trở lực cho sự phát triển của ngành nông nghiệp nói riêng và của cả nền kinh tế đất nước nói chung.

– Điều đó cũng đã chứng tỏ vai trò của khối doanh nghiệp tư nhân đối với ngành nông nghiệp…

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Từng đi nhiều, tiếp xúc với nhiều doanh nghiệp, tôi hiểu được tầm quan trọng của các doanh nghiệp trong việc dẫn dắt, tái cơ cấu ngành nông nghiệp.

Tôi luôn ước ao và có niềm tin rằng, các doanh nghiệp lớn đến đầu tư tại một địa phương, không chỉ hướng đến doanh thu, lợi nhuận, mà còn hỗ trợ các nông hộ, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa, khơi gợi tinh thần khởi nghiệp nông nghiệp, lan toả tri thức, nâng cao chất lượng cuộc sống cho người nông dân, chung tay tạo dựng hệ sinh thái nông nghiệp. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong việc dẫn dắt tái cơ cấu ngành nông nghiệp là kiên trì khơi gợi, tạo cảm xúc, cảm hứng, đồng hành với bà con, phải tạo ra được hệ sinh thái, tạo ra giá trị để giúp người nông dân cùng đi với mình xa hơn, khăng khít hơn.

– Nhưng dường như trên thực tế, việc doanh nghiệp liên kết và tạo dựng được niềm tin với người nông dân để hình thành nên hệ sinh thái bền vững là không mấy dễ dàng và đòi hỏi sự dấn thân, kiên trì rất lớn. Vậy, làm sao để giữa người nông dân và doanh nghiệp không còn sự mặc cảm?

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Chính quyền cần phát huy vai trò dấn thân, kết nối. Bởi doanh nghiệp có thể lâu lâu mới xuống gặp bà con được một lần, còn ông trưởng thôn, chủ tịch xã là gần, là sát với bà con nhất. Nói vậy không có nghĩa là chính quyền địa phương áp đặt một mệnh lệnh bắt người nông dân bán nông sản cho doanh nghiệp này hay doanh nghiệp kia, mà phải là người tư vấn cho bà con, thông qua khuyến nông cộng đồng gồm đại diện chính quyền và những người nông dân có hiểu biết, mạnh mẽ và thành công hơn. Như cách làm của tỉnh Đồng Tháp, 5 năm qua đã thành lập được hơn 100 hội quán nông dân để những người nông dân thảo luận, chia sẻ với nhau.

Trong tam giác “nhà nước – doanh nghiệp – người dân” hay “nhà nước – thị trường – xã hội”, mỗi bên đều có một sức mạnh riêng. Có những việc nhà nước không thay doanh nghiệp được, có những vấn đề doanh nghiệp không thay nhà nước được, hay nhà nước, doanh nghiệp cũng không làm thay người sản xuất được và ngược lại. Khi cả 3 chủ thể này gắn chặt với nhau sẽ bổ sung sức mạnh, hóa giải khiếm khuyết, từ đó sẽ tạo ra hiệu quả tốt hơn.

Việc hợp tác, liên kết không chỉ là vấn đề phân chia lợi ích “anh bao nhiêu, tôi bao nhiêu”, thuận mua vừa bán. Bởi vì đó còn là câu chuyện niềm tin. Mà niềm tin dựa trên cảm xúc tích cực, không thể có từ cảm xúc tiêu cực, xét nét, mặc cảm.

Phải luôn nghĩ cho người khác thì mối quan hệ mới bền vững và tạo dựng được niềm tin. Có được niềm tin, tạo được giá trị cho cộng đồng thì tiền sẽ đi theo, lợi ích sẽ đi theo.

–  Đó cũng là con đường để doanh nghiệp có thể phát triển bền vững phải không, thưa ông?

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Chúng ta thường nhắc đến phát triển bền vững nhưng nhiều khi lại quên đi bản chất của “bền vững” là gì. Đó là tam giác đều có ba đỉnh là phát triển kinh tế, đảm bảo môi trường và vì cộng đồng xã hội. Nếu thiên lệch về một bên nào đó thì sự phát triển sẽ bị mất cân đối. Chạy leo lợi ích đơn thuần có thể làm cho môi trường bị suy thoái, ảnh hưởng đến dạng sinh học thì sẽ không bền vững. Hoặc phân chia lợi ích kinh tế chỉ cho một nhóm thiểu số còn cộng đồng người nông dân thấy rằng họ bị tổn thương thì sẽ tạo ra khoảng cách.

Nông dân, nông sản là yếu tố đầu vào của chuỗi ngành hàng. Vậy có bền vững không khi người nông dân vẫn cảm thấy bị yếu thế, bị bỏ rơi ngoài vòng lợi ích. Người nông dân không sản xuất nữa thì doanh nghiệp lấy gì để chế biến?…

Do đó phải cân bằng, hài hòa 3 yếu tố: Kinh tế, môi trường và cộng đồng – con người. Chúng ta nói nhiều về con người, nhưng chưa làm sâu sắc được câu chuyện con người, nhất là bà con nông dân.

Doanh nghiệp phát triển theo hướng bền vững khi và chỉ khi cân bằng được các yếu tố trên. Trong hệ sinh thái đó có hợp tác xã, có những người nông dân.

– Theo Bộ trưởng, kiến tạo hệ sinh thái nông nghiệp quan trọng đến nhường nào?

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Xây dựng hệ sinh thái bền vững bằng cách chia sẻ lợi ích, cho đi rồi nhận lại. Lợi ích có được từ sự cho đi mới là lợi ích bền vững. Người nông dân sẽ trân quý doanh nghiệp, thấy rằng doanh nghiệp không chỉ đem đến thu nhập mà còn nhiều thứ khác nữa để cùng tiến lên.

Nói cho cùng, chúng ta sống phải có tình yêu thương. Có tình yêu thương thì mới có sự sẻ chia, thấu cảm. Khi người nông dân thấy rằng, “ông chủ tập đoàn này đến đây không phải vì lợi ích trước mắt của ông ấy mà cũng vì ông ấy thương người nông dân, muốn người dân có cuộc sống tốt hơn, ông ấy cũng yêu nông sản, yêu giá trị văn hóa bản địa của vùng đất này và muốn tích hợp nó vào trong sản phẩm của mình để đưa nông sản đi xa hơn” thì niềm tin sẽ được tạo dựng.

Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là trách nhiệm với con người, với cộng đồng, với hệ sinh thái mình tạo lập ra. Hệ sinh thái bền vững thì doanh nghiệp bền vững. Tất cả cùng đi lên. Muốn đi nhanh thì đi một mình, muốn đi xa thì đi cùng nhau.

Doanh nghiệp không chỉ mang đến lợi ích vật chất mà còn làm phong phú hơn đời sống tinh thần cho người nông dân, giúp họ yêu hơn những công việc mình làm. Khi đó, họ sẽ không còn cảm thấy bị tổn thương, bị bỏ lại phía sau hay hụt hẫng khi có một khoảng cách quá xa với doanh nghiệp.

Tôi hay nói với các doanh nghiệp rằng, người Việt mình gọi nông dân là “bà con”, đó là hai tiếng rất đỗi thân thương, gần gũi. Đã là “bà con” thì còn là tình thâm nữa chứ không chỉ là mua với bán, là mặc cả lợi ích, bớt lợi ích của anh để nâng lợi ích của tôi lên.

–  Phải chăng các doanh nhân sẽ phải học làm “con người” trước khi làm “con người kinh doanh”?

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Tôi từng đọc một cuốn sách có tên “Thành công bằng sự tử tế”. Tử tế là nói về con người. Tử tế tạo ra niềm tin và khi có niềm tin thì sẽ có sự hợp tác, liên kết, cộng sinh và chia sẻ.

Thay vì tìm cách chia “chiếc bánh” lợi ích một cách căng thẳng, dẫn đến so đo, đố kỵ thì việc hợp tác, liên kết là tư duy làm sao để “chiếc bánh” đó to lên hơn nữa, giá trị gia tăng thêm nữa. Người làm nguyên liệu, người chế biến, phân phối… cùng hợp lực để “chiếc bánh” to lên, lợi ích thu về nhiều lên và mỗi bên sẽ nhận lại phần tương xứng.

Doanh nghiệp phải vào cuộc thì kinh tế mới mạnh lên, nhưng doanh nghiệp cũng không thể nào làm từ thiện, họ phải có lợi nhuận và Nhà nước cũng phải khuyến khích doanh nghiệp làm giàu. Nhưng rõ ràng, lợi nhuận, tiền bạc là hệ quả có được khi doanh nghiệp chuẩn bị một tâm thế, thái độ, trách nhiệm cao cả nhất, “con người” nhất khi bước vào đầu tư, kinh doanh.

Tiền là hệ quả, khi chúng ta làm tốt thì sẽ có nhiều tiền hơn, nhưng nếu đặt mục tiêu nhiều tiền, thì chưa chắc đã có thể làm tốt.

–       Thưa Bộ trưởng, Việt Nam đang trên hành trình hiện thực hóa khát vọng về một đất nước hùng cường, thịnh vượng vào năm 2045. Trong hành trình này, vai trò, vị thế của ngành nông nghiệp được thể hiện như thế nào? Tỷ lệ đóng góp của nông nghiệp trong GDP hiện nay đã tương xứng với tiềm năng của ngành?

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Nếu nhìn vào GDP, thì ngành nông nghiệp có đóng góp còn khiêm tốn. Tăng trưởng ngành nông nghiệp tịnh tiến dần dần và cũng đầy rủi ro – từ dịch bệnh, thời tiết, thị trường nên đứng trước nó, người ta hay phân vân. Nhưng hãy nhớ đến vai trò của nông nghiệp là một cấu trúc kinh tế – xã hội, là nhất thể, gắn kết với nhau. Chỉ cần một bộ phận đứt gãy thì sẽ phá vỡ cấu trúc đó. Cần phải làm sao để trong cấu trúc kinh tế – xã hội đó, không tạo ra sự xung đột giữa đô thị với nông thôn, giữa công nghiệp dịch vụ với nông nghiệp… Do đó, cần phải tích hợp lại, gắn kinh tế nông nghiệp với nhiều lĩnh vực khác có liên quan mật thiết như công nghiệp, du lịch, thương mại dịch vụ.

Sau đại dịch Covid-19, sau khủng hoảng kinh tế và chiến tranh, rất nhiều quốc gia trên thế giới quan tâm hơn đến ngành nông nghiệp, lương thực, thực phẩm. Nhiều nước trên thế giới đang tìm đến Việt Nam như là một quốc gia có thế mạnh về nông nghiệp, không phải cho riêng 100 triệu người dân Việt Nam mà cả chuỗi giá trị lương thực toàn cầu.

Từ quốc gia nghèo đói có thể tự chủ lương thực rồi xuất khẩu, nhưng chúng ta vẫn phải cố gắng làm nhiều hơn, tận dụng cơ hội đang được thế giới quan tâm để trở thành trung tâm về hệ thống lương thực, thực phẩm của khu vực, coi tài nguyên nông nghiệp của Việt Nam là lợi thế chiến lược để cạnh tranh quốc tế.

Tôi mong rằng, các doanh nghiệp nhớ tới Nghị quyết 19 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, hiểu rõ ngành nông nghiệp, thấu cảm với nông dân, biến nông nghiệp trở thành lợi thế quốc gia, tạo ra giá trị cao hơn cho nông sản.

– Bộ trưởng nói rằng, nông nghiệp là một cấu trúc kinh tế – xã hội và cần phát triển tích hợp, có thể hiểu đây là ngành có mối quan hệ mật thiết với lĩnh vực khác và tư duy sản xuất nông nghiệp chỉ là một phần nhỏ trong đó?

Bộ trưởng Lê Minh Hoan: Ngẫm nghĩ về tổng kết của người xưa: “Phi nông bất ổn – Phi công bất phú – Phi thương bất hoạt – Phi trí bất hưng”, tôi vẫn tâm niệm rằng, muốn phát triển bền vững, thịnh vượng, thì các yếu tố “Nông – Công – Thương – Trí” cần phải hoà quyện vào nhau, bện chặt lấy nhau. Đó chính là một phần của hệ sinh thái nông nghiệp.

Nông nghiệp xứ mình bao đời theo tư duy của một ngành sản xuất, với mục tiêu tạo ra nhiều nhất sản lượng. Nhưng giờ đây ngày càng nhiều bà con hiểu được rằng sản lượng nhiều đôi khi rơi vào cảnh “được mùa rớt giá” và phải đánh đổi nhiều thứ: Môi trường, sức khoẻ, thậm chí là sự tử tế. Như vậy không cách nào khác, nông nghiệp phải chuyển từ “tư duy sản xuất” sang “tư duy kinh tế” với mục tiêu tạo ra giá trị nhiều hơn bằng cách giảm chi phí, tăng chất lượng.

Tư duy “kinh tế nông nghiệp” dựa trên các đặc điểm, chỉ dấu của thị trường. Đầu vào sản xuất được quyết định bởi ba câu hỏi của kinh tế học: “Sản xuất cái gì? Sản xuất như thế nào? Sản xuất cho ai?”.

Tư duy “kinh tế nông nghiệp” quan tâm đến việc “đáp ứng nhu cầu thị trường cần, chứ không phải cung cấp mặt hàng chúng ta có”. Tôi hiểu, cộng đồng doanh nghiệp chúng ta đang tiếp cận theo tư duy đó.