Nguyễn Minh Châu được xem là một trong số những nhà văn mở đường tinh anh và kĩ năng nhất của nền văn học Nước Ta thời kỳ thay đổi. Chiến tranh kết thúc, quốc gia chuyển mình bước vào một chặng đường mới đầy gian lao và khó khăn vất vả, những đau thương, bom đạn đã tạm lùi lại phía sau. Các tác giả thời kỳ này cũng từ từ chuyển hướng sáng tác và khám phá về những đề tài mới, đặc biệt quan trọng là trong tiến trình quốc gia, con người có nhiều chuyển biến mới mẻ và lạ mắt, thay vì đi sâu vào chủ nghĩa anh hùng cách mạng như những năm 60, 70. Trái lại, chủ đề đạo đức con người và số phận cá thể của con người được chú ý quan tâm nhiều hơn cả và Nguyễn Minh Châu là một trong những tác giả đã khai thác và mở đường cho đề tài này bằng nhiều tác phẩm xuất sắc. Trong đó đáng chú ý quan tâm nhất phải kể đến tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa, với những phát hiện, những triết lý không chỉ dành cho giới làm thẩm mỹ và nghệ thuật mà còn là cho cả cuộc sống được khai mở. Ở đoạn cuối của tác phẩm, đa phần là những tâm lý trăn trở của nhân vật Phùng về những mặt trái, những đau thương vẫn ẩn chìm trong cuộc sống của nhiều con người nhỏ bé, mà đôi lúc chúng được đắp lên bằng những bức màn nghệ thuật và thẩm mỹ, nếu không thực sự thưởng thức, đồng cảm và có cái nhìn đa diện nhiều chiều, có lẽ rằng rằng sẽ chẳng khi nào người ta nhận ra được. Trước hết phải nói về bức ảnh mà Phùng chụp được nhân chuyến công tác làm việc về miền biển, có lẽ rằng rằng với nhiều người xem nó là một bức ảnh rất nghệ thuật và thẩm mỹ, đó là cảnh “ Mũi thuyền in một nét mơ hồ, lòe nhòe vào bầu sương mù trắng như sữa có pha đôi chút màu hồng hồng do ánh mặt trời chiếu vào ”. “ Vài bóng người lớn lẫn trẻ con ngồi im phăng phắc như tượng trên chiếc mui khum khum, đang hướng mặt vào bờ ”. Đó là một cảnh đắt trời cho, một vẻ đẹp toàn bích hiếm có, mà có lẽ rằng đời nghệ sĩ khó hoàn toàn có thể gặp lần hai. Thế nhưng chỉ có mỗi mình bản thân Phùng biết đằng sau đó là cả một câu truyện, cả một cuộc sống nhiều đau khổ, cả một góc khuất của xã hội lúc bấy giờ. Bởi lẽ sau cái bức ảnh nghệ thuật và thẩm mỹ được anh trưởng phòng khen ngợi, được nhiều người sành thẩm mỹ và nghệ thuật trưng trong nhà, ấy là cảnh một người đàn bà làng chài xấu xí, thô kệch bị người chồng cục súc vũ phu hành hạ, nhiếc móc không thương tiếc. Đó còn là cảnh đớn đau khi người phụ nữ câm lặng chịu nhục, đứa con trai gật đầu tiếng bất hiếu để bảo vệ mẹ. Đó còn là cả một câu truyện rất dài về cuộc sống của một người đàn bà miền biển với đức quyết tử và vẻ đẹp tâm hồn trân quý. Bản thân Phùng khi đứng trước bức ảnh để đời ấy, anh không chỉ có cảm nhận của một người nghệ sĩ đơn thuần yêu cái đẹp, mà nó còn là một bài học kinh nghiệm, một phát hiện mới trong cuộc sống, nó khác xa những gì mà anh hằng tưởng tượng trước đó. Đối với vẻ đẹp toàn bích, hiếm có của bức ảnh anh có vẻ như lại không hài lòng, thậm chí còn có phần hụt hẫng và hụt hẫng, bởi chính những gì bản thân anh thưởng thức. Phùng – một chiến sỹ đã từng vào sinh ra tử khắp những mặt trận góp công vào việc giải phóng quốc gia, lập lại hòa bình dân tộc, thế nhưng đứng trước hậu quả của cuộc chiến tranh, đứng trước cuộc sống xấu số khốn khổ của người đàn bà, anh lại có vẻ như bất lực và thấy bản thân mình còn non dại, đuối lý. Những lời nói, lời bộc bạch về cái nguyên do mà người đàn bà phải gật đầu chung sống với gã chồng vũ phu là vì những đứa con, vì nghèo khó, vì lòng bao dung của chị, vì cái thực trạng nó bắt buộc con người phải như thế khiến người ta không khỏi lặng lại, và có vẻ như có một cái gì đó vỡ ra. Trong tấm ảnh ấy, tấm ảnh thật đẹp, thật thẩm mỹ và nghệ thuật còn chứa đựng những triết lý thâm thúy ở đời, rằng phàm nhìn nhận việc gì cũng phải xét đến tính đa diện nhiều chiều. Bởi lẽ, Phùng và Đẩu đi chiến đấu bao năm đã quen với tư duy công minh, phải trái rõ ràng, nhưng hai anh lại không sống trong thực trạng của một người đàn bà xấu xí làm nghề chài lưới, có tận hơn chục đứa con chờ ăn, thế nên những anh không hề hiểu được nỗi khổ tâm của chị cho đến khi chị mở lòng tâm sự. Phải nói rằng so với nhiều người khác bức ảnh chỉ đơn thuần là đẹp, nhưng so với Phùng nó không chỉ là thẩm mỹ và nghệ thuật mà còn là cuộc sống, là triết lý nhân sinh của hàng triệu con người giống người đàn bà làng chài. Chính do đó Phùng “ mỗi lần ngắm kỹ ” bức ảnh, cái anh thật sự thấy không phải là cảnh sương sớm ban mai, mà chính là cuộc sống của một người đàn bà mưa nắng nhọc nhằn, là vẻ đẹp đạo đức của một con người có tấm lòng nhân hậu vị tha hơn toàn bộ. Tiếc nuối so với Phùng ấy là vẻ đẹp tiềm ẩn ấy không phải ai cũng hoàn toàn có thể nhận ra, bởi nó bị ngăn cách bởi một tấm ảnh quá nghệ thuật và thẩm mỹ quá đẹp, một cái đẹp “ vị thẩm mỹ và nghệ thuật ”. Hình ảnh người đàn bà làng chài hiện ra trong tâm lý Phùng “ to lớn với những đường nét thô kệch, tấm sống lưng áo bạc phếch có miếng vá, nửa thân dưới ướt sũng, khuôn mặt rỗ đã nhợt trắng vì kéo lưới suốt đêm ”, đó chính là một hình ảnh rất thực tiễn về xã hội Nước Ta sau cuộc chiến tranh, đói nghèo, khổ cực, lam lũ vẫn đang bao trùm trên cuộc sống của rất nhiều con người giống như người đàn bà làng chài. Phùng hay chính tác giả đã nhận ra một cách rõ ràng về tình hình đời sống nhân dân và những trăn trở về một giải pháp để biến hóa nó, đó là tấm lòng nhân đạo, yêu thương con người thâm thúy mà Nguyễn Minh Châu muốn truyền đạt trải qua tác phẩm của mình. Đồng thời việc Phùng từ bức ảnh nhìn thấy bóng hình của người đàn bà làng chài, còn bộc lộ một quan điểm trong sáng tác của tác giả ấy là “ thẩm mỹ và nghệ thuật vị nhân sinh ”, tức là văn chương, thẩm mỹ và nghệ thuật tất yếu ở đầu cuối đều là để ship hàng đời sống con người, vì con người mà nói lên những góc khuất của số phận, để từ đó cảm thông và đồng cảm. Cũng chính từ đó ta nhìn ra được sự day dứt, nuối tiếc và ám ảnh của nhân vật Phùng, khi anh nhận ra rằng có vẻ như bức ảnh thẩm mỹ và nghệ thuật ấy đã quá ra rời, thậm chí còn làm che lấp đi những vẻ đẹp, những diễn biến trong đời sống trong thực tiễn, trở nên không thực, hào nhoáng, chia cắt, phân tầng xã hội khi nó được treo trong nhà những người sành về nghệ thuật và thẩm mỹ, mà trong thực tiễn họ cũng chẳng hiểu được câu truyện phía sau.

Cuối cùng hình ảnh “Mụ bước những bước chậm rãi, bàn chân chị giẫm lên mặt đất chắc chắn, hòa lẫn trong đám đông…” là biểu hiện của dòng chảy cuộc sống, số phận của nhân vật, người đàn bà vẫn phải lần lữa sống cuộc đời của mình, gắn bó với gia đình, trở thành một trong những mảnh ghép “không ai nhớ mặt đặt tên” của xã hội, làm nên một cuộc đời muôn màu muôn vẻ. Cũng phiếm chỉ một xã hội với đầy rẫy những mảnh đời với nhiều hoàn cảnh khác nhau, với những nỗi đau, những bất hạnh, những hạnh phúc riêng mà chúng ta cần phải có cái nhìn đa diện, nhiều chiều để thấu hiểu. Nghệ thuật xuất hiện từ cuộc sống, nhưng không phải lúc nào cuộc sống cũng có vẻ đẹp thập toàn thập mỹ lý tưởng mà chỉ có cách thấu hiểu, cảm thông và chia sẻ thì mới có thể kéo gần khoảng cách giữa chúng.

Đoạn kết của tác phẩm là những chiêm nghiệm của tác giả trải qua nhân vật Phùng về những triết lý nhân sinh của đời sống, từ một tấm ảnh mà sau đó là chứa đựng cả một cuộc sống, một số phận với nhiều góc khuất cần đồng cảm, cảm thông. Đồng thời tác phẩm cũng bộc lộ một quan điểm mới về cách nhìn nhận cuộc sống rằng cần phải có cái nhìn đa diện, nhiều chiều, đồng thời gật đầu rằng trong những cái nghịch lý vẫn luôn sống sót những cái có lý.