Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, những trận thủy chiến chống giặc ngoại xâm của quân và dân ta phần nhiều giành được thắng lợi bằng nghệ thuật kết hợp tác chiến thủy, bộ đặc sắc. Trận thủy chiến Rạch Gầm - Xoài Mút (năm 1785) đánh tan 05 vạn quân xâm lược Xiêm của quân Tây Sơn là một trong những đỉnh cao của nghệ thuật ấy.

Cuối tháng 7-1784, núp dưới danh nghĩa “cứu giúp Nguyễn Ánh, đánh Tây Sơn khôi phục cơ đồ của dòng họ”, vua Xiêm điều động 02 vạn thủy quân, hơn 300 chiến thuyền cùng 03 vạn bộ binh tiến sang xâm lược nước ta. Cuộc kháng chiến của quân và dân ta tại địa bàn Gia Định - Mỹ Tho chống quân xâm lược Xiêm buổi đầu diễn ra trong tương quan lực lượng hết sức chênh lệch1. Trước cuộc tiến công ồ ạt của quân Xiêm, quân Tây Sơn (dưới quyền chỉ huy của Trương Văn Đa), vừa chặn đánh quyết liệt quân địch ở một số địa bàn, vừa rút lui từng bước để bảo toàn lực lượng; đồng thời, tiến hành những trận đánh nhỏ, lẻ nhằm kiềm chế, tiêu hao sinh lực địch để chờ quân tiếp viện. Đến cuối năm đó, với lợi thế ban đầu (quân đông, lực mạnh), quân Xiêm đã chiếm được gần một nửa đất Gia Định. Tuy nhiên, với thắng lợi tương đối dễ dàng, quân Xiêm sinh kiêu ngạo, không nghĩ đến việc tiến quân, mà chỉ màng tới việc đàn áp, cướp bóc người dân vô tội. Vì thế, mâu thuẫn giữa quân Xiêm, Nguyễn Ánh với nhân dân ta ngày càng sâu sắc. Nhân dân Gia Định chất chứa căm thù, ngày đêm mong đợi đại quân Tây Sơn tiến vào diệt giặc, giải phóng quê hương.

1. Cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê.

* Nguyên nhân:

Năm 980 nhân lúc triều đình nhà Đinh gặp khó khăn, vua Tống cử quân sang xâm lược nước ta.
Trước tình hình đó Thái hậu Dương Vân Nga và triều đình nhà Đinh đã tôn Lê Hoàn lên làm vua lãnh đạo kháng chiến.
* Diễn biến và kết quả:

Năm 981 quân Tống sang xâm lược nước ta.
Lê Hoàn và nhân dân tổ chức kháng chiến thắng lợi. Quân Tống phải rút quân. Đất nước được độc lập.
2. Cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý

* Nguyên nhân:

Nhà Tống suy yếu gặp nhiều khó khăn. Âm mưu xâm lược Đại Việt với mục đích “ Nếu thắng vị thế của Tống tăng, các nước Liêu- Hạ sẽ phải kiêng nể”.
Vì vậy Tống tập trung quân chuẩn bị xâm lược Đại Việt.
* Diễn biến và kết quả:

Nhà Lý đã tổ chức nhân dân kháng chiến qua 2 giai đoạn.

Giai đoạn1: Năm 1075 Lý Thường Kiệt kết hợp quân Triều đình với nhân dân các dân tộc miền núi đánh sang đất Tống, sau đó rút về nước.
Giai đoạn2: Năm 1077 30 vạn quân Tống kéo sang bị đánh bại bên bờ bắc sông Như Nguyệt (Bắc Ninh).