Những nguyên nhân chính dẫn đến sự tan rã của chế độ XHCN ở Liên Xô và Đông Âu:

- Một là, do đường lối lãnh đạo mang tính chủ quan, duy ý chí; cùng với cơ chế tập trung quan liêu bao cấp làm cho sản xuất trì trệ, đời sống nhân dân không được cải thiện. Thêm vào đó là sự thiếu dân chủ và công bằng đã làm tăng thêm sự bất mãn trong quần chúng.
- Hai là, không bắt kịp bước phát triển của khoa học – kĩ thuật tiên tiến. Điều này dẫn tới tình trạng trì trệ, khủng hoảng về kinh tế, xã hội. Chẳng hạn như ở Liên Xô, trong những năm 70 của thế kỉ XX phải nhập lương thực của các nước Tây Âu.
- Ba là, khi tiến hành cải tổ lại phạm phải sai lầm trên nhiều mặt làm cho khủng hoảng thêm trầm trọng. Đặc biệt là sai lầm khi thực hiện chế độ đa nguyên đa đảng, từ bỏ quyền lãnh đạo cao nhất của Đảng.
- Bốn là, sự chống phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước có tác động không nhỏ làm cho tình hình trở nên thêm rối loạn.

Bắt đầu từ cuối những năm 80 của thế kỷ XX, Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa(XHCN) ở Đông Âu đi vào thời kỳ khủng hoảng. Từ tháng 4-1989 đến tháng 9-1991,chế độ XHCN ở Đông Âu và Liên Xô lần lượt sụp đổ, tạo nên “cơn chấn động” chínhtrị lớn nhất trong lịch sử phong trào cộng sản và công nhân quốc tế. Vấn đề đặt ra làvì sao chế độ XHCN lại bị thất bại ở Liên Xô và Đông Âu? Cho đến nay, trên thế giớicũng như ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về hiện tượng lịch sử này,đưa ra nhiều nguyên nhân cả sâu xa và trực tiếp, cả bên trong và bên ngoài để cắtnghĩa, lý giải về sự sụp đổ của chế độ XHCN ở Liên Xô và Đông Âu… Nguyên nhân chủ quan: Quan niệm giáo điều về CNXH Trước hết, là do quan niệm giản đơn, phiến diện quy luật về mối quan hệ giữa sảnxuất và lực lượng sản xuất; cho rằng, có thể dùng ý chí cách mạng để xây dựng nhanhquan hệ sản xuất tiên tiến trên cái nền lực lượng sản xuất còn nhiều yếu kém và lạchậu, và cho rằng, quan hệ sản xuất tiên tiến tự nó mở đường cho lực lượng sản xuấtphát triển mạnh mẽ. Sau khi V.I.Lênin qua đời ở Liên Xô, chính sách kinh tế mới không được tiếptục thực hiện mà chuyển sang kế hoạch hoá tập trung cao độ. Thời gian đầu, kế hoạchhoá tập trung đã phát huy tác dụng mạnh mẽ, song đã biến dạng thành kế hoạch hoátập trung quan liêu, bao cấp. Sau chiến tranh thế giới lần 2, Liên Xô vẫn tiếp tục duytrì mô hình này. Trong mô hình này đã tuyệt đối hoá, từ bỏ hay gần như từ bỏ mộtcách chủ quan duy ý chí nền kinh tế hàng hoá, cơ chế thị trường, thực hiện bao cấptràn lan, triệt tiêu tính chủ động, sáng tạo của người lao động. Mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân, xây dựng năng lực cầm quyềncủa một chính đảng cách mạng sau khi giành được chính quyền chưa thực hiện đầy đủ,khiến Đảng không phát huy được vai trò của người lãnh đạo, người tổ chức nhân dân;vừa không phát huy dân chủ trong Đảng và trong xã hội..., dẫn đến tình trạng quanliêu, tham nhũng, xa rời quần chúng, xa rời thực ti

Những nguyên nhân chính dẫn đến sự tan rã của chế độ XHCN ở Liên Xô và Đông Âu:

- Một là, do đường lối lãnh đạo mang tính chủ quan, duy ý chí; cùng với cơ chế tập trung quan liêu bao cấp làm cho sản xuất trì trệ, đời sống nhân dân không được cải thiện. Thêm vào đó là sự thiếu dân chủ và công bằng đã làm tăng thêm sự bất mãn trong quần chúng.
- Hai là, không bắt kịp bước phát triển của khoa học – kĩ thuật tiên tiến. Điều này dẫn tới tình trạng trì trệ, khủng hoảng về kinh tế, xã hội. Chẳng hạn như ở Liên Xô, trong những năm 70 của thế kỉ XX phải nhập lương thực của các nước Tây Âu.
- Ba là, khi tiến hành cải tổ lại phạm phải sai lầm trên nhiều mặt làm cho khủng hoảng thêm trầm trọng. Đặc biệt là sai lầm khi thực hiện chế độ đa nguyên đa đảng, từ bỏ quyền lãnh đạo cao nhất của Đảng.
- Bốn là, sự chống phá của các thế lực thù địch trong và ngoài nước có tác động không nhỏ làm cho tình hình trở nên thêm rối loạn