Trong lịch sử quan hệ quốc tế giữa các nước trên thế giới, hoạt động ngoại giao được tiến hành dưới nhiều hình thức khác nhau, nhưng quy tụ lại thành hai loại chính là ngoại giao nhà nước và ngoại giao nhân dân. Khái niệm ngoại giao nhân dân là một khái niệm mở, mọi tổ chức và cá nhân đều có thể là chủ thể của hình thức ngoại giao này. Nếu ngoại giao nhà nước là mối quan hệ giữa chính phủ với chính phủ của các nước có chủ quyền, giữa các nhà lãnh đạo của các nước. Các quan chức làm việc trong các đại sứ quán hoặc cơ quan đại diện ngoại giao của một nước ở nước ngoài là những người đại diện cho chính phủ ở nước sở tại, thì ngoại giao nhân dân là một hình thức hoạt động quan hệ đối ngoại do các tổ chức, các đoàn thể, quần chúng, các tổ chức chính trị xã hội, các hội nghề nghiệp, đoàn thể nhân dân hoặc cá nhân thuộc nhiều lĩnh vực tiến hành, không mang tính chất chính thức của Chính phủ. Ngoại giao nhân dân có nhiều hình thức phong phú: gặp gỡ, các cuộc đi thăm, trao đổi ý kiến… Ngoại giao nhân dân là lực lượng quan trọng của mặt trận ngoại giao và ưu thế của ngoại giao nhân dân là có thể đi đầu, có thể đi trước tại những nước, những khu vực và về một số vấn đề mà ngoại giao chính thức của nhà nước chưa có điều kiện triển khai, hoặc góp phần củng cố, tăng cường và làm sâu sắc hơn mối quan hệ giữa các nước với nhau. Lợi thế của ngoại giao nhân dân là có tiếng nói và được tiến hành với nhiều đối tượng rộng rãi mà công tác đối ngoại của Đảng và Nhà nước không hoặc chưa có điều kiện thuận lợi để thực hiện.

Nhận thức sâu sắc vai trò của ngoại giao nhân dân đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và xây dựng một nước Việt Nam độc lập, hòa bình, thống nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quan tâm từ rất sớm và coi là một lực lượng quan trọng trên mặt trận đối ngoại của Đảng, Chính phủ Việt Nam, bởi vì theo Người: “Ngoại giao không chỉ là việc riêng của các đại sứ quán, tổng lãnh sự quán là những cơ quan chuyên môn phụ trách, mà còn là các tổ chức khác như ngoại thương, văn hóa, thanh niên, phụ nữ, công đoàn cũng đều làm ngoại giao cả”(1). Chủ tịch Hồ Chí Minh cho rằng, đối ngoại là công việc chung của toàn Đảng, toàn dân, nên mỗi người dân Việt Nam đều có vinh dự và trách nhiệm là đại diện cho dân tộc mình trước bạn bè thế giới. Hồ Chí Minh chủ trương đối ngoại rộng mở, mở rộng lực lượng theo phương châm “thêm bạn, bớt thù”, tránh đối đầu “không gây thù oán với một ai”, tìm ra những điểm tương đồng, khai thác mọi khả năng có thể nhằm tập hợp lực lượng, hình thành mặt trận đoàn kết ủng hộ Việt Nam theo nhiều tầng, nhiều nấc. Người từng nói: Đường lối tấn công vào lòng người, chinh phục bằng đạo lý, chuyển hóa bằng nhân tình, thuyết phục lòng người để nhân lên sức mạnh của chính nghĩa. Như vậy, với Hồ Chí Minh, ngoại giao không chỉ là sự nghiệp của toàn dân, mà còn phải lôi kéo, thuyết phục bằng chính nghĩa để nhân dân và bạn bè thế giới ủng hộ, giúp đỡ mình. Ngoại giao nhân dân có vai trò quan trọng đối với việc đa phương, đa dạng hóa mối quan hệ quốc tế; thân thiện quan hệ hợp tác với các tổ chức nhân dân, tổ chức phi chính phủ các nước trên thế giới, là cơ sở cho sự thắng lợi của ngoại giao Nhà nước. Ngoại giao nhân dân của nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh là sự phát huy sức mạnh đoàn kết của nhân dân Việt Nam và nhân dân tiến bộ trên toàn thế giới trong công cuộc chống lại kẻ thù chung vì mục tiêu hòa bình, độc lập dân tộc và tiến bộ xã hội.

Có thể nói rằng, tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao nhân dân được hình thành trên cơ sở những giá trị tốt đẹp của truyền thống dân tộc, trong đó đặc biệt là chủ nghĩa yêu nước, truyền thống văn hóa, nhân văn trong tư tưởng ngoại giao của cha ông ta và yêu cầu thực ti