Trong lịch sử chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp nửa sau thế kỷ XIX dưới triều đại nhà Nguyễn đã thất bại, dẫn đến việc nước ta rơi vào tay thực dân Pháp. Sự thất bại này xuất phát từ nhiều sai lầm chiến lược, quân sự, ngoại giao và cải cách của nhà Nguyễn:

1. Sai lầm về đường lối đường lối chính trị, xã hội (Trước khi Pháp xâm lược)
Bảo thủ, khép kín, từ chối cải cách:

Trong khi các nước trong khu vực (như Nhật Bản với Cuộc cải cách Minh Trị) chủ động canh tân đất nước để phát triển và giữ vững độc lập, triều đình nhà Nguyễn (đặc biệt là dưới thời Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức) lại duy trì chính sách "bế quan tỏa cảng".

Triều đình cự tuyệt các đề đề nghị cải cách, canh tân đất nước của các sĩ phu tiến bộ (như Nguyễn Trường Tộ, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Lộ Trạch...), khiến đất nước rơi vào tình trạng trì trệ, kinh tế suy sụp, quân sự lạc hậu.

Chính sách "Cấm đạo", "Sát đạo" gay gắt:

Việc đàn áp Thiên Chúa giáo nghiêm ngặt không chỉ làm chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc mà còn tạo cớ (cái bẫy ngoại giao) cho thực dân Pháp lấy lý do "bảo vệ giáo sĩ và tín đồ" để đem quân xâm lược.

2. Sai lầm về đường lối tác chiến quân sự
Tư tưởng thủ hòa, thi hành chiến thuật phòng thủ bị động:

Nhà Nguyễn không đánh giá đúng bản chất xâm lược của thực dân Pháp, luôn ảo tưởng có thể "thương lượng", "chuộc lại đất" bằng con đường ngoại giao.

Trong tác chiến, triều đình thiên về phòng thủ thụ động (xây đồn đắp lũy chờ địch đến) thay vì chủ động tiến công. Ví dụ điển hình: Nguyễn Tri Phương đắp đại đồn Chí Hòa (1860 - 1861) cố thủ, bỏ lỡ cơ hội tiêu diệt lực lượng Pháp khi chúng đang gặp khó khăn ở Nam Kỳ và chiến trường Trung Quốc.

Xa rời, ngần ngại và cản trở phong trào kháng chiến của nhân dân:

Triều đình không biết dựa vào sức mạnh toàn dân. Khi nhân dân và các nghĩa quân chủ động nổi dậy đánh Pháp (như Nguyễn Trung Trực, Trương Định...), triều đình không những không phối hợp mà còn ra lệnh giải tán nghĩa quân, thu vũ khí hoặc điều chuyển các thủ lĩnh đi nơi khác để "mưu hòa" với Pháp.

3. Sai lầm về đường lối ngoại giao và các Hiệp ước đầu hàng
Cắt đất cầu hòa, thỏa hiệp từng bước:

Triều đình liên tục ký các hiệp ước bất bình đẳng, nhượng bộ Pháp từng phần, tự làm suy yếu tiềm lực và ý chí kháng chiến của dân tộc:

Hiệp ước Nhâm Tuất (1862): Nhượng 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp.

Hiệp ước Giáp Tuất (1874): Dâng trọn 6 tỉnh Nam Kỳ cho Pháp.

Hiệp ước Hài Măng / Harmand (1883) & Hiệp ước Patenôtre (1884): Chính thức thừa nhận sự bảo hộ của Pháp trên toàn bộ lãnh thổ Việt Nam, chấm dứt sự tồn tại của quốc gia độc lập.

Ứng xử ngoại giao ảo tưởng:

Ảo tưởng vào sự giúp đỡ của nhà Thanh (Trung Quốc) mà không nhận ra rằng nhà Thanh lúc bấy giờ cũng đã suy yếu và sẵn sàng thỏa hiệp với Pháp để chia trác quyền lợi.

📍 Tổng kết
Sai lầm lớn nhất của nhà Nguyễn không phải là không muốn giữ nước, mà là sự khủng hoảng về đường lối:

Đặt quyền lợi giai cấp, triều đại lên trên quyền lợi của dân tộc.

Thiếu bản lĩnh và tầm nhìn chiến lược để canh tân đất nước.

Không dám phát huy sức mạnh tổng hợp của khối đại đoàn kết toàn dân.