Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất (và tiếp nối bởi cuộc nội chiến, sự can thiệp vũ trang của các nước đế quốc từ năm 1918 đến 1920), nền kinh tế Nga rơi vào tình trạng khủng hoảng trầm trọng, kiệt quệ và suy sụp toàn diện.

Cụ thể, tình hình kinh tế nước Nga Xô viết lúc bấy giờ được thể hiện qua các mặt sau:

1. Nông nghiệp suy sụp nghiêm trọng
Diện tích gieo trồng sụt giảm mạnh mẽ, hàng triệu hécta đất nông nghiệp bị bỏ hoang do chiến tranh tàn phá.

Sức kéo (trâu, bò, ngựa) và công cụ sản xuất thiếu thốn trầm trọng.

Sản lượng lương thực sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến hậu quả thảm khốc là nạn đói khủng khiếp những năm 1921 – 1922, cướp đi sinh mạng của hàng triệu người.

2. Công nghiệp ngưng trệ và đình đốn
Phần lớn các nhà máy, xí nghiệp phải đóng cửa vì thiếu nguyên liệu, nhiên liệu (than đá, dầu mỏ) và máy móc bị hư hỏng nặng.

Sản lượng công nghiệp sụt giảm thảm hại, chỉ còn khoảng một phần nhỏ so với trước chiến tranh (năm 1913).

Giai cấp công nhân li tán, nhiều người phải rời thành phố về quê để kiếm sống.

3. Giao thông vận tải tê liệt
Hệ thống đường sắt, cầu cộ bị tàn phá nặng nề trong chiến tranh.

Việc vận chuyển lương thực, nguyên liệu và hàng hóa giữa các vùng trong nước bị đình trệ hoàn toàn, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu đói và khủng hoảng.

4. Tài chính và thương mại hỗn loạn
Tiền tệ mất giá nghiêm trọng, lạm phát phi mã khiến đồng tiền gần như mất giá trị (nền kinh tế hàng hóa bị thay thế bằng hình thức trao đổi hiện vật).

Nhà nước áp dụng chính sách "Cộng sản thời chiến" (trưng thu lương thực thừa, quốc hữu hóa hầu hết các xí nghiệp, phân phối phẩm vật theo định mức), tuy đáp ứng được yêu cầu cấp bách của thời kỳ chiến tranh bảo vệ tổ quốc nhưng lại làm cho nền kinh tế thêm kiệt quệ và gây bất bình trong nhân dân.

💡 Bước ngoặt giải quyết khủng hoảng:
Trước tình hình kinh tế - xã hội lâm vào ngõ cụt và đe dọa sự tồn vong của chính quyền Xô viết, vào mùa xuân năm 1921, V.I. Lê-nin và Đảng Bô-sê-vích đã quyết định chuyển hướng chiến lược, thay thế chính sách "Cộng sản thời chiến" bằng Chính sách Kinh tế mới (NEP). Chính sách này đã vực dậy nền kinh tế Nga, đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng và bước vào thời kỳ khôi phục thành công.