Vị trí địa lí là nhân tố hàng đầu quy định bản chất và các đặc điểm cơ bản của khí hậu Việt Nam. Nhờ nằm ở vị trí địa - chính trị và địa - sinh thái đặc biệt trên bản đồ thế giới, khí hậu nước ta mang tính chất Nhiệt đới ẩm gió mùa, đồng thời thể hiện sự phân hóa đa dạng và thất thường.

Dưới đây là phân tích chi tiết ảnh hưởng của vị trí địa lí đến từng đặc tính khí hậu cụ thể:

1. Quy định tính chất nhiệt đới (Nhiệt độ cao, nắng nhiều)
Vị trí nội chí tuyến: Việt Nam nằm hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến Bắc bán cầu (từ khoảng $8^\circ 34'B$ đến $23^\circ 23'B$).

Hệ quả:

Hằng năm, tất cả các địa phương trên cả nước đều có 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh.

Cung cấp cho nước ta bức xạ mặt trời lớn và góc chiếu của tia chắn mặt trời luôn lớn.

Tổng số giờ nắng cao (từ 1.400 đến 3.000 giờ/năm) và nhiệt độ trung bình năm vượt tiêu chuẩn nhiệt đới (trên $20^\circ\text{C}$ trên toàn quốc, trừ vùng núi cao), nền nhiệt tăng dần từ Bắc vào Nam.

2. Quy định tính chất gió mùa (Khí hậu phân chia theo mùa)
Vị trí tiếp giáp giữa các trung tâm áp cao/áp thấp: Nước ta nằm ở rìa phía đông nam của lục địa Á - Âu (lục địa lớn nhất thế giới) và tiếp giáp với Thái Bình Dương (đại dương lớn nhất thế giới).

Hệ quả:

Việt Nam nằm trong khu vực hoạt động nội chí tuyến và chịu ảnh hưởng trực tiếp của các khối khí hoạt động theo mùa:

Gió mùa mùa đông (Gió mùa Đông Bắc): Xuất phát từ trung tâm áp cao Xi-bia thổi về phía nam, mang lại một mùa đông lạnh, khô ở đầu mùa và lạnh, ẩm có mưa phun ở cuối mùa cho miền Bắc.

Gió mùa mùa hạ (Gió mùa Tây Nam và Đông Nam): Xuất phát từ các trung tâm áp cao ở Bán cầu Nam và vịnh Băng-gan, mang đến lượng mưa lớn cho cả nước, nhưng cũng gây ra hiện tượng gió phơn Tây Nam (gió Lào) khô nóng cho vùng ven biển Trung Bộ và Nam Tây Bắc.

3. Mang lại tính chất ẩm, mưa nhiều
Vị trí tiếp giáp Biển Đông: Nước ta có đường bờ biển dài hơn 3.260 km, nằm ở rìa phía tây của Biển Đông - một vùng biển rộng, kín và ấm.

Hệ quả:

Các khối khí di chuyển qua Biển Đông được cung cấp một lượng nhiệt và ẩm dạt dào trước khi đi vào đất liền.

Giúp làm giảm bớt độ tính chất khắc nghiệt (lạnh khô vào mùa đông, nóng rát vào mùa hè) so với các quốc gia cùng vĩ độ ở Bắc Phi hay Tây Nam Á (vốn bị hoang mạc hóa).

Lượng mưa trung bình năm rất lớn ($1.500 - 2.000\text{ mm/năm}$, ở các sườn đón gió lên tới $3.000 - 4.000\text{ mm/năm}$) và độ ẩm tương đối cao (trên $80\%$).

4. Tạo nên sự phân hóa khí hậu đa dạng và thất thường
Phân hóa Bắc - Nam: Do lãnh thổ kéo dài trên nhiều vĩ độ (khoảng 15 vĩ độ):

Miền Bắc: Có mùa đông lạnh, ít mưa; mùa hạ nóng, mưa nhiều (Khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa có mùa đông lạnh).

Miền Nam: Mang tính chất cận xích đạo gió mùa, nóng quanh năm, phân hóa rõ rệt thành 2 mùa mưa - khô.

Tác động của thiên tai và tính thất thường:

Việt Nam nằm trên một trong những tâm bão lớn của thế giới (Thái Bình Dương), chịu ảnh hưởng lớn của bão, áp thấp nhiệt đới gây mưa lớn và ngập lụt.

Sự tranh chấp của các khối khí theo mùa làm cho thời tiết diễn biến thất thường, hay xuất hiện các hiện tượng cực đoan như dông, lốc, mưa đá, sương muối, hạn hán...