Chí Phèo vốn là một đứa trẻ mồ côi, bị bỏ rơi trong một cái lò gạch cũ. Lớn lên nhờ sự cưu mang của dân làng Vũ Đại, Chí trở thành một anh nông dân hiền lành, khỏe mạnh và có ước mơ về một cuộc sống gia đình bình dị.

Sau đó, Chí làm canh điền cho nhà Bá Kiến. Vì ghen tuông, Bá Kiến tìm cách đẩy Chí vào tù. Sau nhiều năm, Chí trở về làng với ngoại hình và tính cách hoàn toàn thay đổi. Chí trở thành một kẻ lưu manh, thường xuyên uống rượu, chửi bới, rạch mặt ăn vạ. Bá Kiến lợi dụng Chí, biến hắn thành tay sai chuyên đi đòi nợ và gây chuyện. Chí ngày càng lún sâu vào con đường tha hóa, bị cả làng xa lánh.

Cuộc đời Chí thay đổi khi gặp Thị Nở. Sau một đêm ở bên nhau, Thị Nở chăm sóc Chí bằng một bát cháo hành. Sự quan tâm chân thành ấy khiến Chí lần đầu cảm nhận được tình yêu thương và thức tỉnh phần người đã bị vùi lấp. Chí khao khát được trở lại làm người lương thiện và mong muốn xây dựng cuộc sống với Thị Nở.

Tuy nhiên, bà cô của Thị Nở phản đối mối quan hệ này vì định kiến đối với Chí. Thị Nở nghe lời bà cô và từ chối Chí. Đau đớn vì con đường trở về cuộc sống lương thiện bị chặn đứng, Chí uống rượu rồi tìm đến nhà Bá Kiến. Chí nhận ra Bá Kiến là một trong những kẻ đã đẩy mình vào bi kịch. Chí giết Bá Kiến rồi tự sát.

Qua số phận Chí Phèo, Nam Cao phản ánh một xã hội tàn nhẫn có thể đẩy người nông dân lương thiện vào con đường tha hóa và cự tuyệt quyền làm người của họ. Đồng thời, tác phẩm khẳng định rằng ngay cả khi bị vùi dập, con người vẫn tiềm ẩn khát vọng được yêu thương và sống lương thiện.

Hoàn cảnh và Thân thế
Chí Phèo bị bỏ rơi từ nhỏ trong một chiếc lò gạch cũ, được người làng truyền tay nhau nuôi lớn.

Lớn lên, hắn là một anh canh điền hiền lành, lương thiện, có lòng tự trọng.

Vì ghen tuông vô cớ, Bá Kiến đã đẩy Chí vào tù.

Sự tha hóa

Sau khi ra tù, Chí Phèo thay đổi cả về nhân hình lẫn nhân tính: mặt sẹo rằn ri, trở thành "con quỷ dữ của làng Vũ Đại", chuyên nghề rạch mặt ăn vạ, đâm thuê chém mướn cho Bá Kiến.

Hắn chìm đắm trong những cơn say vô tận và sống bên lề xã hội loài người. 

Sự thức tỉnh và Bi kịch

Tình cờ gặp Thị Nở ở vườn chuối bên sông sau một đêm trăng, Chí Phèo được chăm sóc bằng bát cháo hành ấm áp tình người.

Bát cháo hành khơi dậy khát vọng hoàn lương, khao khát được trở lại làm người lương thiện.

Tuy nhiên, bà cô Thị Nở cự tuyệt không cho Thị lấy Chí, khiến hy vọng cuối cùng bị dập tắt.

Trong cơn tuyệt vọng và phẫn uất, Chí xách dao đến nhà Bá Kiến đâm chết lão ác bá rồi tự sát, kết thúc một kiếp người đau khổ.