Tỉ lệ gia tăng dân số giảm nhưng quy mô dân số nước ta vẫn tăng thêm khoảng 1 triệu người mỗi năm là do 3 nguyên nhân chính sau đây:

1. Quy mô dân số gốc quá lớn (Nguyên nhân cốt lõi)
Tỉ lệ gia tăng dân số (%) là một tỉ lệ tương đối, còn số người tăng thêm là quy mô tuyệt đối.

Vì tổng số dân nước ta rất đông (đã vượt mốc 100 triệu người), nên dù tỉ lệ gia tăng chỉ đạt mức nhỏ (khoảng $0{,}9\% - 1\%$), khi nhân với quy mô dân số lớn thì số lượng người sinh ra tuyệt đối vẫn rất cao.

Ví dụ toán học dễ hiểu:

Khi dân số là 50 triệu người, tỉ lệ tăng 2% $\rightarrow$ tăng thêm 1 triệu người/năm.

Khi dân số là 100 triệu người, tỉ lệ tăng giảm xuống còn 1% $\rightarrow$ vẫn tăng thêm 1 triệu người/năm.

2. Cơ cấu dân số có quy mô độ tuổi sinh đẻ cao
Nước ta trải qua thời kỳ "cơ cấu dân số vàng" và hậu quả của thời kỳ bùng nổ dân số trước đó.

Dù trung bình mỗi gia đình hiện nay sinh ít con hơn (mỗi cặp vợ chồng chỉ sinh khoảng 1–2 con), nhưng số lượng cặp vợ chồng đang ở độ tuổi sinh đẻ (từ 15–49 tuổi) lại rất đông. Nhiều người cùng sinh con dẫn đến tổng số trẻ em ra đời hằng năm vẫn rất lớn.

3. Tỉ lệ gia tăng dân số vẫn là con số dương ($> 0$)
Tỉ lệ gia tăng giảm chỉ có nghĩa là tốc độ tăng chậm lại, chứ không phải dân số bị giảm đi.

Chừng nào tỉ lệ gia tăng tự nhiên (Tỉ suất sinh - Tỉ suất tử) còn giữ ở mức dương ($> 0\%$), thì số người sinh ra hằng năm vẫn nhiều hơn số người chết đi, dẫn đến dân số bắt buộc vẫn tiếp tục tăng.