Trong giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1858 - 1884), Nguyễn Trung Trực nổi lên như một biểu tượng rực rỡ của tinh thần bất khuất, "vị dân vọng trọng" của vùng đất Nam Bộ.
1. Xuất thân và khí tiết
- Nguyễn Trung Trực (1838 – 1868) tên thật là Nguyễn Văn Lịch, xuất thân từ một gia đình làm nghề chài lưới tại phủ Tân An (nay thuộc tỉnh Long An). Ông không phải là võ tướng triều đình từ đầu, mà là một thủ lĩnh nghĩa quân áo vải, trưởng thành từ phong trào kháng chiến tự phát của nhân dân.

2. Hai chiến công "chấn động"
- Cuộc đời binh nghiệp của ông gắn liền với hai chiến thắng vang dội, làm khiếp sợ quân xâm lược:
+ Đốt cháy tàu L'Espérance (Hy Vọng): Ngày 10/12/1861, trên dòng sông Nhật Tảo, ông cùng nghĩa quân đã mưu trí áp sát và phóng hỏa đốt cháy chiếc tiểu hạm hiện đại bậc nhất của Pháp lúc bấy giờ. Đây là chiến thắng lẫy lừng, giáng một đòn mạnh vào ý chí xâm lược của thực dân.
+ Đánh chiếm đồn Rạch Giá: Năm 1868, ông chỉ huy quân đội đánh úp và làm chủ tỉnh lỵ Rạch Giá trong 5 ngày. Đây là lần đầu tiên nghĩa quân Việt Nam chiếm được một trung tâm hành chính của Pháp tại Nam Kỳ lục tỉnh.
3. Sự hy sinh và lời thề bất hủ
- Tháng 10/1868, để cứu nhân dân và cha mẹ đang bị quân Pháp khống chế, Nguyễn Trung Trực đã hiên ngang ra mặt và bị bắt. Thực dân Pháp tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc ông bằng chức tước và tiền bạc, nhưng ông chỉ đáp lại bằng sự khinh bỉ.
+ Trước khi bị hành quyết tại Rạch Giá vào ngày 27/10/1868, ông đã để lại câu nói bất hủ, trở thành lời thề của mọi thế hệ người Việt Nam yêu nước: "Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam, thì mới hết người Nam đánh Tây."
4. Tầm vóc lịch sử
- Nguyễn Trung Trực là hình ảnh tiêu biểu cho sự kết hợp giữa lòng yêu nước nồng nàn và tinh thần chủ động đánh giặc của nhân dân ta khi triều đình nhà Nguyễn bắt đầu nhu nhược và lùi bước. Sự hy sinh của ông không phải là kết thúc, mà là ngọn lửa mồi cho hàng loạt phong trào kháng chiến mạnh mẽ về sau.
- Ngày nay, để tưởng nhớ công ơn của ông, nhân dân khắp vùng Đồng bằng sông Cửu Long đã lập đền thờ và tổ chức lễ hội hàng năm vào ngày mất của ông, tôn vinh ông như một vị "Thần linh" che chở cho xứ sở.

Anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực (1838 – 1868)
Nguyễn Trung Trực (tên thật là Nguyễn Văn Lịch) xuất thân là một dân chài tại vùng đất Long An. Khi thực dân Pháp nổ súng xâm lược Nam Kỳ, ông đã tập hợp nghĩa binh, phối hợp với quân triều đình để chống giặc.

Những chiến công hiển hách
Trong cuộc đời binh nghiệp, ông đã lãnh đạo nghĩa quân làm nên hai chiến công vang dội, làm rung chuyển ý chí xâm lược của quân Pháp tại Nam Bộ:
Đốt cháy tàu Ép-pê-răng (L'Espérance - Hy Vọng): Ngày 10/12/1861, ông chỉ huy nghĩa quân giả làm thuyền buôn, bất ngờ áp sát và phóng hỏa đốt cháy chiến hạm hiện đại này của Pháp trên dòng sông Nhật Tảo (Long An). Đây là chiến hạm đầu tiên của Pháp bị đánh chìm tại Việt Nam.
Tiêu diệt đồn Rạch Giá: Ngày 16/6/1868, ông dẫn quân đánh úp trung tâm chỉ huy của Pháp tại Rạch Giá (Kiên Giang), tiêu diệt tên tỉnh trưởng cùng nhiều lính Pháp, làm chủ thị xã trong 5 ngày.

Khí tiết bất khuất và di sản
Tháng 10/1868, để cứu gia đình và nhân dân khỏi sự trả thù tàn bạo của giặc, ông đã chấp nhận nộp mình. Thực dân Pháp tìm mọi cách dụ dỗ, mua chuộc bằng chức tước và tiền bạc nhưng ông kiên quyết từ chối. trước khi bị hành quyết tại Rạch Giá vào ngày 27/10/1868, ông đã để lại một câu nói bất hủ, trở thành tuyên ngôn yêu nước của cả dân tộc:

"Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam, thì mới hết người Nam đánh Tây".

Nguyễn Trung Trực chính là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần yêu nước, ý chí kiên cường và lòng tự tôn dân tộc của nhân dân Nam Bộ nói riêng và Việt Nam nói chung trong giai đoạn đầu chống Pháp.