Từ ngàn năm nay, nền văn học dân gian đã thấm nhuần trong đời sống của nhân dân ta, ngay đến những trò chơi dân gian cũng được phổ biến rộng rãi và quen thuộc, nhất là ở những vùng nông thôn. Một trong những trò chơi như vậy là trò chơi dân gian ô ăn quan.

Để chơi trò chơi này, cần chuẩn bị một số điều như sau:“Quan” và “dân” tên gọi của hai loại quân chơi, cần dùng một vật liệu có hình thể ổn định, kích thước vừa phải để người chơi có thể cầm, nắm nhiều quân bằng một bàn tay khi chơi và trọng lượng hợp lý để khỏi bị ảnh hưởng của gió, đó có thể là những viên sỏi, gạch nhỏ, hạt quả, mẩu gỗ…

Sau khi đã có quân chơi, cần bố trí chúng: quan được đặt trong hai ô hình bán nguyệt hoặc cánh cung, mỗi ô là một quân, dân được bố trí vào các ô vuông với số quân đều nhau, mỗi ô là năm dân. Khi chơi trò này, thường gồm hai người chơi, mỗi người ngồi ở phía ngoài cạnh dài hơn của hình chữ nhật và những ô vuông bên nào thuộc quyền kiểm soát của người chơi ngồi bên đó. Mục tiêu cần đạt được để giành chiến thắng đó là người thắng cuộc trong trò chơi này là người mà khi cuộc chơi kết thúc có tổng số dân quy đổi nhiều hơn.

Cách chơi cũng rất đơn giản chỉ là di chuyển quân, từng người chơi khi đến lượt của mình sẽ di chuyển dân theo những cách để có thể ăn được càng nhiều dân và quan hơn đối phương thì càng tốt. Khi đến lượt, người chơi sẽ dùng tất cả số quân trong một ô có quân bất kỳ do người đó chọn trong số năm ô vuông thuộc quyền kiểm soát của mình để lần lượt rải vào các ô, mỗi ô 1 quân, bắt đầu từ ô gần nhất và có thể rải ngược hay xuôi chiều kim đồng hồ tùy ý. Khi rải hết quân cuối cùng, tùy tình huống mà người chơi sẽ phải xử lý tiếp như sau:

Nếu liền sau đó là một ô vuông có chứa quân thì tiếp tục dùng tất cả số quân đó để rải tiếp theo chiều đã chọn.Nếu liền sau đó là một ô trống rồi đến một ô có chứa quân thì người chơi sẽ được ăn tất cả số quân trong ô đó. Số quân bị ăn sẽ được loại ra khỏi bàn chơi để người chơi tính điểm khi kết thúc. Nếu liền sau ô có quân đã bị ăn lại là một ô trống rồi đến một ô có quân nữa thì người chơi có quyền ăn tiếp cả quân ở ô này. Nếu liền sau đó là ô quan có chứa quân hoặc hai ô trống trở lên hoặc sau khi vừa ăn thì người chơi bị mất lượt và quyền đi tiếp thuộc về đối phương.

Trường hợp đến lượt đi nhưng cả năm ô vuông thuộc quyền kiểm soát của người chơi đều không có dân thì người đó sẽ phải dùng năm dân đã ăn được của mình để đặt vào mỗi ô một dân để có thể thực hiện việc di chuyển quân. Nếu người chơi không đủ năm dân thì có thể vay của đối phương và trả lại khi tính điểm. Cuộc chơi sẽ kết thúc khi toàn bộ dân và quan ở hai ô quan đã bị ăn hết.

Trò chơi này rất hau và có những chiến thuật đòi hỏi như một bàn cờ thực sự và chỉ cần một khoảng sân nhỏ các bé gái có thể chơi trò chơi này một cách thoải mái.

Giữa rất nhiều trò chơi hiện đại ồn ào, Ô ăn quan vẫn giữ một vị trí khiêm nhường nhưng bền bỉ trong đời sống tinh thần của nhiều thế hệ người Việt. Sức sống ấy đến từ chính sự lôi cuốn trong luật chơi, một hệ thống quy tắc vừa dễ hiểu vừa đầy ắp những tình huống bất ngờ.

Tất cả bắt đầu từ một bàn cờ được vẽ nên một cách giản dị. Một hình chữ nhật, một đường kẻ chia đôi, và hai nửa vòng tròn ở hai đầu. Mười ô vuông (ô dân) và hai ô hình bán nguyệt (ô quan) hiện ra. Quân chơi là những thứ rất gần gũi: những viên sỏi, hạt na, hạt vải khô... được đặt thành năm dân mỗi ô dân. Hai viên đá cuội đẹp đẽ, hoặc hai hòn bi ve to được tôn làm "quan", đặt vào hai ô quan. Hai người chơi ngồi hai bên, mỗi người "canh giữ" năm ô dân của mình và mưu tính cách lấy quân từ phần đối phương.

Luật chơi xoay quanh động tác "rải quân". Đến lượt mình, người chơi chọn một ô dân bất kỳ (phải có quân) bên phần mình, nhặt hết số dân trong đó, và bắt đầu rải lần lượt vào các ô tiếp theo, mỗi ô một viên. Kết quả của lượt rải này quyết định việc được ăn quân hay không. Nếu sau khi rải hết, viên dân cuối cùng dừng ở một ô trống, và ngay sau ô trống đó (cùng chiều rải) là một ô có quân, thì người chơi được ăn toàn bộ số quân trong ô có quân đó. Đây là nguyên tắc then chốt. Nếu sau ô trống lại là ô trống hoặc ô quan (mà không tạo thành thế để ăn), lượt đi kết thúc. Trường hợp đặc biệt: nếu rải xong mà ô tiếp theo vẫn có quân (không phải ô trống), người chơi được quyền nhặt tất cả số quân trong ô đó lên và tiếp tục rải, tạo thành một lượt đi dài với nhiều cơ hội ăn quân hơn.

Một nước đi đầy mưu trí là "ăn quan". Nếu tính toán sao cho viên dân cuối cùng dừng ở ô trống ngay trước ô quan của đối phương, và ô quan đó có quân, người chơi sẽ được ăn cả ô quan quý giá. Giá trị của một quan thường được quy đổi bằng nhiều dân (5 hoặc 10), nên đây là nước đi có thể làm đảo lộn thế cờ. Trò chơi chỉ kết thúc khi cả hai ô quan đều không còn quân. Tuy nhiên, trong quá trình chơi, nếu một người hết sạch quân ở năm ô dân của mình, họ phải dùng số dân đã ăn được trước đó để "bù" vào, mỗi ô năm quân, nhằm duy trì cuộc chơi. Nếu không đủ dân để bù, họ sẽ thua. Người chiến thắng là người có tổng số quân (sau khi quy đổi) nhiều hơn.

Như vậy, luật chơi Ô ăn quan tạo ra một không gian đấu trí thuần túy. Nó không cần sức mạnh cơ bắp, cũng không dựa nhiều vào may rủi, mà đòi hỏi sự nhạy bén, khả năng quan sát toàn cục và dự đoán nước đi của đối thủ. Mỗi ván ô ăn quan là một bài toán nhỏ cần giải. Chính điều đó đã biến trò chơi dân dã này thành một món ăn tinh thần bổ ích, nuôi dưỡng trí thông minh và lòng say mê khám phá từ thuở ấu thơ.

Bây giờ nhiều trò chơi của con trẻ ngày xưa không còn nữa. Những trò chơi luyện sức khỏe như đánh khăng, luyện khéo tay như đánh bi, đánh đáo, luyện cho đôi mắt tinh nhanh như rải ranh, chuyền chắt, tất cả không còn thấy chơi. Còn cách chơi thì chắc cũng không còn đứa trẻ nào biết. May ra chỉ còn ở một số vùng nông thôn hẻo lánh. Trong các trò chơi đó, có một trò luyện trí bây giờ cũng không còn, đó là trò chơi ô ăn quan đã rất phổ biến ở các vùng nông thôn. Cho đến bây giờ trò chơi ấy cũng chưa thấy một nhà nghiên cứu xã hội học nào bàn đến… May mà trò chơi này được họa sĩ Nguyễn Phan Chánh đưa vào bức tranh lụa nổi tiếng cùng tên nên mọi người còn biết, còn nhớ.

Để chơi trò ô ăn quan, bọn trẻ phải đào trên mặt đất hai hàng lồ song song, mỗi bên 5 lỗ là 5 ô ruộng. Còn hai đầu là hai lồ to là hai ô quan. Số hạt sỏi ô quan là 10, ô ruộng là 5. Để giành quyền đi trước phải oẳn tù tì xem ai thắng. Khi đến lượt, người ta bốc sỏi ở ô nhỏ rải theo vòng thuận chiều kim đồng hồ. Rải hết thì bốc sỏi ở ô tiếp theo. Cho đến khi nào tạo ra được một lồ không có viên nào thì được ăn toàn bộ số quân của ô cách đó. Đứa trẻ nào khôn ngoan biết tính toán chọn ô cất quân mà chén được ô quan đầu tiên là thắng. Bao giờ ô quan cũng có số quân lớn. Lối chơi như thế tưởng như sẽ kéo dài mãi vì để tạo ra được một ô trống trước ô quan không phải chuyện dễ. Vả lại số quân trong tất cả các ô cộng lại là 70, đâu có ít. Vậy mà cũng chỉ vài chục phút, có khi mươi phút đã kết thúc ván chơi nếu biết tính toán chọn ô ruộng để cất quân.

Trong trò chơi này, khi ăn được ô quan kết thúc ván chơi lũ trẻ nào cũng đều thuộc câu: hết quan – tàn dân – thu quân – bán ruộng và bày lại cuộc chơi. Ngẫm lại thấy trò chơi khá giống câu chuyện xã hội. Một xã hội khi quan tan tác thì dân tàn lụi, đó là lúc ngừng cuộc chơi để bày ván khác. Rõ ràng trò chơi ô ăn quan không đơn thuần chỉ là giải trí hoặc rèn luyện cách tính toán mà còn là câu chuyện xã hội, là một lời cảnh báo chứa trong trò chơi mang tính quy luật của mỗi cuộc hành trình.

Trong kho tàng trò chơi dân gian Việt Nam, ô ăn quan là một trò chơi quen thuộc, gắn liền với tuổi thơ của nhiều thế hệ. Không chỉ mang tính giải trí, ô ăn quan còn thể hiện trí tuệ, sự khéo léo và tinh thần tính toán của người chơi.

Ô ăn quan thường được chơi trên mặt đất bằng cách vẽ một hình chữ nhật dài, chia thành 10 ô nhỏ và 2 ô lớn ở hai đầu gọi là ô quan. Mỗi ô nhỏ được gọi là ô dân. Người chơi sẽ sử dụng các vật nhỏ như sỏi, hạt đậu, hạt me hoặc vỏ ốc để làm quân. Mỗi ô dân thường có 5 quân, còn mỗi ô quan có số lượng quân nhiều hơn, tùy theo quy định ban đầu.

Trò chơi thường dành cho hai người. Mỗi người sẽ lần lượt đi quân bằng cách lấy toàn bộ quân trong một ô dân thuộc phía mình rồi rải lần lượt vào các ô tiếp theo theo một chiều nhất định (có thể là chiều kim đồng hồ hoặc ngược lại). Khi rải đến ô cuối cùng, nếu ô kế tiếp có quân thì người chơi tiếp tục lấy và rải; nếu ô kế tiếp trống thì sẽ “ăn” số quân ở ô ngay sau đó (nếu có). Trò chơi kết thúc khi toàn bộ ô dân đều hết quân, người nào thu được nhiều quân hơn sẽ thắng.

Ô ăn quan không chỉ đơn thuần là một trò chơi giải trí mà còn giúp người chơi rèn luyện khả năng tư duy logic, tính toán và dự đoán. Người chơi cần phải suy nghĩ cẩn thận trong từng bước đi để có thể thu được nhiều quân nhất. Ngoài ra, trò chơi còn tạo cơ hội giao lưu, gắn kết bạn bè, giúp trẻ em tránh xa các thiết bị điện tử và hòa mình vào những hoạt động lành mạnh.

Ngày nay, dù cuộc sống hiện đại đã xuất hiện nhiều trò chơi mới hấp dẫn hơn, nhưng ô ăn quan vẫn giữ được giá trị riêng của mình. Nó không chỉ là một trò chơi mà còn là một phần của văn hóa dân gian, cần được gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ sau.

Có thể nói, ô ăn quan là một trò chơi giản dị nhưng đầy ý nghĩa, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của người Việt Nam từ xưa đến nay.