- Triều Hình luật (thường gọi là Luật Hồng Đức) dưới thời vua Lê Thánh Tông được coi là bộ luật tiến bộ, đầy đủ và nhân văn nhất trong lịch sử pháp quyền phong kiến Việt Nam.
- Dưới đây là những điểm tiến bộ vượt bậc của bộ luật này so với các bộ luật đương thời (như luật nhà Đường - Trung Quốc) và các triều đại trước:
1. Bảo vệ quyền lợi của phụ nữ
- Đây là điểm tiến bộ nhất và mang đậm bản sắc dân tộc Việt Nam. Trong khi xã hội phong kiến phương Đông vốn trọng nam khinh nữ, Luật Hồng Đức lại quy định:
- Quyền thừa kế: Con gái được hưởng quyền thừa kế tài sản ngang hàng với con trai nếu trong gia đình không có con trai.
- Quyền sở hữu tài sản: Phụ nữ có quyền quản lý tài sản riêng của mình sau khi lấy chồng.
- Bảo vệ hôn nhân: Người vợ có quyền ly hôn nếu người chồng bỏ bê, không chăm sóc vợ con trong suốt 5 tháng (hoặc 1 năm nếu đã có con).
2. Tinh thần nhân đạo và khoan hồng
- Bộ luật thể hiện sự quan tâm đến những đối tượng yếu thế trong xã hội:
+ Ưu tiên người già và trẻ em: Những người trên 70 tuổi và trẻ em dưới 15 tuổi nếu phạm tội nhẹ được phép nộp tiền chuộc tội thay vì chịu hình phạt thể xác.
+ Đối đãi với người tàn tật: Những người tàn tật, đau ốm được hưởng các chế độ giảm nhẹ hình phạt hoặc được chăm sóc đặc biệt khi bị giam giữ.
+ Quyền của nô tì: Chủ nô không được tự ý đánh đập hoặc giết hại nô tì một cách tùy tiện, nếu vi phạm sẽ bị xử phạt nghiêm khắc.
3. Đề cao tính dân tộc và chủ quyền lãnh thổ
- Luật Hồng Đức không rập khuôn máy móc luật pháp phương Bắc mà có nhiều quy định khẳng định bản sắc và chủ quyền:
+ Trấn áp phản quốc: Quy định hình phạt cực nghiêm đối với hành vi xâm phạm lãnh thổ hoặc tiết lộ bí mật quốc gia.
+ Bảo vệ truyền thống: Giữ gìn các phong tục tập quán tốt đẹp của người Việt trong việc thờ cúng, tang ma và cưới hỏi.
4. Coi trọng công bằng và trách nhiệm của quan lại
- Bộ luật đặt ra những tiêu chuẩn rất cao cho bộ máy chính quyền:
+ Chống tham nhũng: Quan lại tham nhũng, hối lộ sẽ bị xử phạt rất nặng.
+ Trách nhiệm hành chính: Quan xét xử nếu xử oan người vô tội hoặc cố tình làm sai lệch hồ sơ sẽ phải chịu hình phạt tương đương với hình phạt của tội danh đó (thuyết phạt hoàn trả).
5. Khuyến khích phát triển sản xuất
- Luật Hồng Đức có nhiều điều khoản bảo vệ sản xuất nông nghiệp – huyết mạch của đất nước:
+ Trừng trị nặng những kẻ phá hoại đê điều, giết mổ trâu bò trái phép hoặc bỏ hoang ruộng đất.
=> Nhận định: Luật Hồng Đức không chỉ là một văn bản pháp lý mà còn là một tác phẩm chứa đựng những giá trị đạo đức và nhân văn sâu sắc. Nhà luật học người Pháp Raymond Deloustal từng nhận xét rằng bộ luật này mang tính chất "hiện đại" và "dân tộc" rất cao.

1. Đề cao tính dân tộc và tinh thần tự lập
Khác với các bộ luật trước đó thường sao chép nhiều từ luật phương Bắc (như luật nhà Đường, nhà Minh), Luật Hồng Đức có nhiều điều khoản phù hợp với phong tục, tập quán và thực tiễn xã hội của người Việt. Điều này khẳng định chủ quyền và bản sắc riêng của nước ta.

2. Bảo vệ quyền lợi của phụ nữ
Đây là điểm tiến bộ vượt bậc so với các bộ luật phong kiến cùng thời trên thế giới. Luật Hồng Đức quy định:

Quyền thừa kế: Con gái có quyền thừa kế hương hỏa và tài sản ngang hàng với con trai nếu trong gia đình không có con trai.
Quyền trong hôn nhân: Phụ nữ có quyền ly hôn nếu người chồng bỏ mặc vợ con trong một thời gian nhất định (thường là 5 tháng hoặc 1 năm tùy trường hợp).
Tài sản chung: Công nhận tài sản của vợ chồng sau khi cưới là tài sản chung.
3. Tinh thần nhân đạo (Nhân văn)
Bộ luật thể hiện sự khoan hồng đối với các đối tượng yếu thế:

Người già (trên 70 tuổi), trẻ em (dưới 15 tuổi) và người khuyết tật nếu phạm tội nhẹ sẽ được giảm nhẹ hình phạt hoặc cho dùng tiền để chuộc tội.
Nghiêm cấm các hành vi hành hạ, đánh đập phạm nhân quá mức quy định.
4. Coi trọng sản xuất nông nghiệp và bảo vệ chủ quyền
Nông nghiệp: Có các điều luật xử phạt rất nặng hành vi phá hoại đê điều, giết mổ trâu bò trái phép hoặc bỏ hoang ruộng đất. Điều này giúp ổn định kinh tế đất nước.
Biên giới: Quy định hình phạt cực kỳ nghiêm khắc (thậm chí là tử hình) đối với những ai bán đất biên giới cho người nước ngoài hoặc làm lộ bí mật quốc gia.
5. Phòng chống tham nhũng và đạo đức quan lại
Luật Hồng Đức quy định rất chặt chẽ về trách nhiệm của quan lại. Quan lại tham nhũng, cửa quyền hoặc không làm tròn bổn phận đều bị trừng trị thẳng tay. Điều này giúp bộ máy nhà nước thời Lê Sơ trở nên trong sạch và vững mạnh.

1. Đề cao tính dân tộc và tinh thần tự lập
Khác với các bộ luật trước đó thường sao chép nhiều từ luật phương Bắc (như luật nhà Đường, nhà Minh), Luật Hồng Đức có nhiều điều khoản phù hợp với phong tục, tập quán và thực tiễn xã hội của người Việt. Điều này khẳng định chủ quyền và bản sắc riêng của nước ta.

2. Bảo vệ quyền lợi của phụ nữ
Đây là điểm tiến bộ vượt bậc so với các bộ luật phong kiến cùng thời trên thế giới. Luật Hồng Đức quy định:

Quyền thừa kế: Con gái có quyền thừa kế hương hỏa và tài sản ngang hàng với con trai nếu trong gia đình không có con trai.
Quyền trong hôn nhân: Phụ nữ có quyền ly hôn nếu người chồng bỏ mặc vợ con trong một thời gian nhất định (thường là 5 tháng hoặc 1 năm tùy trường hợp).
Tài sản chung: Công nhận tài sản của vợ chồng sau khi cưới là tài sản chung.
3. Tinh thần nhân đạo (Nhân văn)
Bộ luật thể hiện sự khoan hồng đối với các đối tượng yếu thế:

Người già (trên 70 tuổi), trẻ em (dưới 15 tuổi) và người khuyết tật nếu phạm tội nhẹ sẽ được giảm nhẹ hình phạt hoặc cho dùng tiền để chuộc tội.
Nghiêm cấm các hành vi hành hạ, đánh đập phạm nhân quá mức quy định.
4. Coi trọng sản xuất nông nghiệp và bảo vệ chủ quyền
Nông nghiệp: Có các điều luật xử phạt rất nặng hành vi phá hoại đê điều, giết mổ trâu bò trái phép hoặc bỏ hoang ruộng đất. Điều này giúp ổn định kinh tế đất nước.
Biên giới: Quy định hình phạt cực kỳ nghiêm khắc (thậm chí là tử hình) đối với những ai bán đất biên giới cho người nước ngoài hoặc làm lộ bí mật quốc gia.
5. Phòng chống tham nhũng và đạo đức quan lại
Luật Hồng Đức quy định rất chặt chẽ về trách nhiệm của quan lại. Quan lại tham nhũng, cửa quyền hoặc không làm tròn bổn phận đều bị trừng trị thẳng tay. Điều này giúp bộ máy nhà nước thời Lê Sơ trở nên trong sạch và vững mạnh.