- Bắc Trung Bộ là khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng nặng nề của lũ lụt tại Việt Nam. Tình trạng này không chỉ do một nguyên nhân duy nhất mà là sự kết hợp của nhiều yếu tố từ địa hình, khí tượng đến tác động của con người.
1. Đặc điểm địa hình
- Địa hình hẹp và dốc: Khu vực này có đặc điểm là dải đồng bằng nhỏ hẹp, phía Tây là dãy Trường Sơn Bắc cao và dốc, phía Đông là Biển Đông. Khi có mưa lớn, nước từ trên núi dồn xuống rất nhanh theo độ dốc lớn, khiến nước sông dâng cao đột ngột trong thời gian ngắn (lũ rừng, lũ quét).
- Hệ thống sông ngòi: Sông ngòi ở Bắc Trung Bộ thường ngắn và có độ dốc lớn. Khả năng thoát lũ của các con sông này kém khi lượng nước từ thượng nguồn đổ về quá lớn và quá nhanh.
2. Yếu tố khí tượng và thủy văn
- Bão và áp thấp nhiệt đới: Bắc Trung Bộ là "tâm điểm" đón bão của nước ta, tập trung nhiều nhất vào các tháng 8, 9, 10. Các cơn bão thường mang theo lượng mưa cực lớn trên diện rộng, là tác nhân trực tiếp gây ra lũ lụt.
- Hội tụ nhiệt đới và gió mùa Đông Bắc: Sự kết hợp giữa dải hội tụ nhiệt đới và không khí lạnh tràn về từ phía Bắc bị dãy Trường Sơn chặn lại gây ra hiện tượng mưa lớn kéo dài (mưa đá, mưa dầm), làm nước các sông không kịp thoát ra biển.
3. Thủy triều và nước biển dâng
- Khi bão vào, hiện tượng nước dâng do bão cộng với thủy triều cao làm nước sông không thể thoát ra biển, ngược lại còn đẩy nước ngược vào trong đất liền, làm trầm trọng thêm tình trạng ngập lụt ở vùng hạ lưu và đồng bằng ven biển.
4. Tác động từ phía con người
- Sự suy giảm diện tích rừng đầu nguồn: Rừng có vai trò quan trọng trong việc giữ nước và cản dòng chảy. Việc mất rừng đầu nguồn làm mất đi "tấm lá chắn", khiến nước mưa đổ thẳng xuống hạ lưu một cách nhanh chóng.
- Hệ thống đê điều và công trình: Một số hệ thống đê ngăn mặn hoặc các công trình xây dựng, khu dân cư lấn chiếm dòng chảy cũng làm giảm không gian thoát lũ, khiến nước ứ đọng lâu hơn.
=> Lũ ở Bắc Trung Bộ thường là lũ muộn (tập trung vào thu đông), có đặc điểm là lên nhanh và rút chậm tại các vùng trũng thấp.