- Rối loạn quá trình điều hòa phân bào là "chìa khóa" mở cánh cửa cho các tế bào ung thư hình thành và phát triển vô tội vạ. Bình thường, cơ thể chúng ta có một hệ thống kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt (gọi là các điểm kiểm soát - checkpoints) để đảm bảo tế bào chỉ chia tách khi DNA nguyên vẹn và mọi thứ sẵn sàng.
- Khi hệ thống này hỏng, ung thư xuất hiện. Dưới đây là những nguyên nhân cốt lõi gây ra sự "nổi loạn" này:
1. Đột biến Gen (Nguyên nhân trực tiếp)
- Đây là yếu tố quan trọng nhất. Có hai nhóm gen chính điều khiển phân bào bị ảnh hưởng:
+ Gen tiền ung thư (Proto-oncogenes): Bình thường, chúng kích thích tế bào phân chia theo nhu cầu cơ thể. Khi bị đột biến thành gen ung thư (Oncogenes), chúng hoạt động quá mức, giống như một chiếc xe bị "kẹt chân ga", khiến tế bào phân chia liên tục không dừng lại.
+ Gen ức chế khối u (Tumor-suppressor genes): Nhiệm vụ của chúng là ngăn chặn sự phân chia bất thường hoặc sửa chữa DNA lỗi (ví dụ gen $p53$). Khi gen này bị bất hoạt, giống như xe "mất phanh", các tế bào lỗi vẫn tiếp tục nhân bản.
2. Các tác nhân từ môi trường bên ngoài
- Các yếu tố này tác động trực tiếp lên cấu trúc DNA, gây ra các sai hỏng trong quá trình nhân đôi:
+ Tác nhân vật lý: Tia cực tím (UV), tia X, các chất phóng xạ làm đứt gãy hoặc biến dạng chuỗi DNA.
+ Tác nhân hóa học: Các chất độc hại trong khói thuốc lá, thực phẩm bẩn (như aflatoxin từ nấm mốc), hóa chất công nghiệp (benzen, amiăng).
+ Tác nhân sinh học: Một số loại virus có khả năng chèn vật chất di truyền của chúng vào bộ gen người, làm rối loạn điều hòa (như virus HPV gây ung thư cổ tử cung, virus viêm gan B gây ung thư gan).
3. Yếu tố nội tại và lối sống
- Sai sót ngẫu nhiên: Trong hàng tỷ lần phân bào, đôi khi enzyme sao chép DNA mắc lỗi tự nhiên mà hệ thống sửa chữa không kịp xử lý.
- Lão hóa: Tuổi càng cao, các cơ chế kiểm soát phân bào càng suy yếu và các đột biến tích lũy càng nhiều.
- Di truyền: Một số người sinh ra đã mang sẵn các biến dị ở gen ức chế khối u (ví dụ đột biến gen BRCA1/2 trong ung thư vú).
- Rối loạn nội tiết: Sự dư thừa quá mức của một số hormone có thể thúc đẩy tế bào ở các cơ quan đích phân chia quá nhanh, tăng xác suất đột biến.
=> Kết quả của sự rối loạn
- Khi các cơ chế này hỏng, tế bào sẽ:
+ Bỏ qua các điểm kiểm soát.
+ Không thực hiện chương trình tự sát (Apoptosis) dù DNA đã hỏng nặng.
+ Hình thành khối u. Nếu các tế bào này có khả năng di chuyển (di căn), đó chính là ung thư ác tính.