Nhà Lý ra đời là một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử Việt Nam, đánh dấu sự bắt đầu của thời kỳ phong kiến độc lập, tự chủ và phát triển rực rỡ. Hoàn cảnh ra đời của triều đại này gắn liền với sự suy tàn của nhà Tiền Lê và sự lựa chọn mang tính lịch sử của triều đình.
1. Sự suy yếu của nhà Tiền Lê
- Năm 1005, Lê Hoàn (Lê Đại Hành) mất, các con của ông tranh giành ngôi báu trong suốt 8 tháng khiến triều đình rối loạn.
- Lê Long Đĩnh lên ngôi (Lê Ngọa Triều). Trong thời gian trị vì, ông được sử sách ghi lại là một ông vua tàn bạo, ăn chơi sa đọa, không chăm lo việc nước, khiến lòng dân oán hận và các quan lại trong triều ngao ngán.
2. Vai trò và uy tín của Lý Công Uẩn
- Trong lúc nhà Tiền Lê suy yếu, Lý Công Uẩn đang giữ chức Tả thân vệ Điện tiền Chỉ huy sứ (người chỉ huy quân đội bảo vệ kinh thành).
- Ông là người có đức, có tài, được các quan lại trong triều đình kính trọng và giới tăng lữ (đứng đầu là Sư vạn Hạnh) hết sức ủng hộ.
3. Sự chuyển giao quyền lực hòa bình
- Tháng 10 năm 1009, Lê Long Đĩnh qua đời khi con trai còn quá nhỏ không thể gánh vác việc nước.
- Dưới sự dàn xếp của Sư Vạn Hạnh và quan Chi hậu Đào Cam Mộc, các đại thần trong triều đình đã đồng lòng tôn Lý Công Uẩn lên làm vua.
- Lý Công Uẩn chính thức lên ngôi vào cuối năm 1009, lấy hiệu là Lý Thái Tổ, lập ra nhà Lý. Niên hiệu đầu tiên được đặt là Thuận Thiên.
4. Sự kiện dời đô (Ý nghĩa củng cố triều đại)
- Ngay sau khi lên ngôi, năm 1010, nhận thấy vùng đất Hoa Lư (Ninh Bình) chật hẹp, Lý Thái Tổ đã quyết định dời đô về thành Đại La (Hà Nội ngày nay) và đổi tên thành Thăng Long.
- Việc này khẳng định nhà Lý đã sẵn sàng cho một kỷ nguyên phát triển mới, lâu dài và bền vững hơn.

Sau khi vua Lê Đại Hành băng hà, các con của ông tranh giành ngôi báu khiến triều đình rối ren. Cuối cùng, Lê Long Đĩnh (Lê Ngọa Triều) lên ngôi.

• Chính sách tàn bạo: Lê Long Đĩnh là một vị vua nổi tiếng với lối sống thác loạn và các hình phạt tàn độc, khiến lòng dân oán hận, triều đình rệu rã.

• Sự sụp đổ tất yếu: Năm 1009, Lê Long Đĩnh qua đời khi còn rất trẻ, con trai lại còn quá nhỏ không đủ sức gánh vác việc nước.

Trong bối cảnh đó, Lý Công Uẩn nổi lên như một lựa chọn sáng giá nhất:

• Thân thế: Ông giữ chức Tả thân vệ Điện tiền chỉ huy sứ, nắm giữ quân đội và là người có uy tín lớn, đức độ, được cả triều đình và các thiền sư (như sư Vạn Hạnh) kính trọng.

• Lòng dân hướng về: Mọi người đều mong muốn một vị vua hiền minh để ổn định đất nước.

Khác với nhiều cuộc thay đổi triều đại trong máu lửa, nhà Lý ra đời một cách rất êm thấm:

• Dưới sự dàn xếp của các đại thần như Đào Cam Mộc và sự ủng hộ của giới tăng lữ, Lý Công Uẩn được tôn làm vua.

• Thời điểm: Tháng 10 năm Kỷ Dậu (năm 1009), Lý Công Uẩn chính thức lên ngôi hoàng đế (Lý Thái Tổ), khai sinh ra triều đại nhà Lý.

Ngay sau khi lên ngôi, năm 1010, nhận thấy vùng đất Hoa Lư (Ninh Bình) chật hẹp, Lý Thái Tổ đã viết "Chiếu dời đô" để chuyển kinh đô về thành Đại La (nay là Hà Nội) và đổi tên thành Thăng Long (Rồng bay lên).

Ý nghĩa: Sự kiện này không chỉ đánh dấu sự ra đời của một triều đại mà còn mở ra thời kỳ phát triển huy hoàng, độc lập và tự chủ lâu dài cho dân tộc.