Soạn văn: Tập làm thơ 4 chữ, 5 chữ (Ngữ văn 7)
I. Mục tiêu bài học
- Hiểu được đặc điểm, cách làm thơ 4 chữ và 5 chữ trong văn học Việt Nam.
- Biết cách sáng tác những bài thơ 4 chữ, 5 chữ đơn giản, thể hiện cảm xúc, hình ảnh gần gũi.
- Rèn luyện kỹ năng quan sát, cảm nhận và thể hiện bằng ngôn từ ngắn gọn, cô đọng.
II. Tìm hiểu chung
- Thơ 4 chữ, 5 chữ là thể thơ truyền thống, phổ biến trong thơ ca dân gian và thơ mới Việt Nam.
- Đặc điểm:
+ Mỗi câu có 4 hoặc 5 âm tiết, tạo nhịp điệu nhẹ nhàng, dễ nhớ, dễ thuộc.
+ Thường dùng để miêu tả cảnh vật, biểu đạt cảm xúc ngắn gọn.
+ Câu thơ ngắn, ý thơ cô đọng, dùng hình ảnh sinh động, từ ngữ giản dị.
III. Cách làm thơ 4 chữ, 5 chữ
- Chọn đề tài, chủ đề gần gũi (thiên nhiên, gia đình, bạn bè, cảnh vật, tâm trạng...).
- Chọn hình ảnh tiêu biểu để miêu tả hoặc biểu cảm.
- Dùng từ ngữ đơn giản, xúc tích, tránh dùng câu dài.
- Sắp xếp câu thơ theo ý tưởng, tạo nhịp điệu vui tươi, nhẹ nhàng.
- Cố gắng sử dụng biện pháp tu từ như ẩn dụ, nhân hóa để tăng sức gợi hình.
IV. Ví dụ minh họa
- Thơ 4 chữ:
 Mưa rơi nhẹ nhàng,
Lá rơi lả tả,
Gió về hiu hiu,
Mây trôi bâng khuâng.
- Thơ 5 chữ:
 Trời xanh mây trắng bay,
Nắng vàng phủ khắp nơi,
Hoa thơm ngát ngào ngạt,
Tình quê ấm trọn đời.

V. Bài tập làm thơ
- Yêu cầu: Viết một bài thơ 4 câu, mỗi câu 4 chữ hoặc 5 chữ, thể hiện cảm xúc về một cảnh vật hoặc kỉ niệm thân quen.
- Ví dụ:
+ Bài thơ 4 chữ về cảnh mùa xuân:
 Hoa đào nở rộ,
Chim hót líu lo,
Gió xuân mơn man,
Tết đến khắp nơi.
- Bài thơ 5 chữ về tình bạn:
 Bạn hiền bên nhau,
Chia sẻ ngọt bùi,
Dẫu cho gian khó,
Tình vẫn thắm nồng.

1. Định hướng

- Đọc lại các văn bản thơ bốn chữ, năm chữ vừa học trong Bài 2 và các bài Lượm, Đêm nay Bác không ngủ đã học ở lớp 6.

- Khi làm bài thơ bốn chữ, năm chữ, các em cần chú ý cách gieo vần của bài thơ hoặc khổ thơ đã nêu ở mục Thơ bốn chữ, năm chữ trong phần Kiến thức ngữ văn.

Trả lời:

- Khi làm bài thơ bốn chữ, năm chữ, các em cần chú ý cách gieo vần: có thể gieo vần chân (vần được gieo ở cuối dòng thơ), vần lưng (vần được gieo ở giữa dòng thơ), vần liên (vần được gieo liên tiếp ở các dòng thơ), vần cách (vần không được gieo liên tiếp mà thường cách ra một dòng thơ) hay vần hỗn hợp (vần được gieo không trật tự nào). Bài thơ bốn chữ hoặc năm chữ có thể gieo nhiều vần.

- Mỗi bài thơ có thể có nhiều khổ, số dòng trong mỗi khổ thơ cũng không cố định.

2. Thực hành

a) Điền từ thích hợp ở trong ngoặc đơn vào những chỗ trống tương ứng với các khổ thơ sau. Từ đó, xác định cách gieo vần ở mỗi khổ thơ.

(ngay, trong, đây)

Bóng bàng tròn lắm 

Tròn như cái nóng 

Em ngồi vào…(1) 

Mát ơi là mát!

(Xuân Quỳnh)

(băm, cày, lao)

Ngựa phăm phăm bốn vỏ 

Như (2)…xuống mặt đường 

Mặc sớm rừng mù …(3)

Mặc đêm đông giá buốt.

(Phan Thị Thanh Nhàn)

(mịt, sương, mờ)

Trả lời:

=> Đáp án: (1) trong, (2) băm, (3) sương

b) Viết một bài thơ bốn chữ (về một người thân trong gia đình hay một kỉ niệm của em với người thân, bạn bè hoặc một bài thơ năm chữ (về một loài vật, cây cối mà em yêu thích).

- Chuẩn bị:

 +Em muốn viết về ai hay một kỉ niệm hoặc về loài vật, loài cây nào? 

+ Tình cảm, cảm xúc của em với đối tượng ấy như thế nào?

 - Viết bài thơ:

+ Kể hoặc miêu tả hình ảnh của đối tượng, qua đó, thể hiện cảm xúc, tình cảm của em dành cho đối tượng.

+ Lựa chọn từ ngữ thích hợp để thể hiện đặc điểm của đối tượng. Hãy vận dụng các biện pháp tu từ như tương phản, so sánh, điệp cấu trúc,

+ Sắp xếp các từ ngữ trong dòng và trong khổ thơ theo quy định về số tiếng, vấn, nhịp của thơ bốn chữ, năm chữ.

-Kiểm tra và chỉnh sửa: 

+ Đọc lại bài thơ đã viết 

+ Bài thơ đã đảm bảo số tiếng, vần, nhịp của thơ bốn chữ, năm chữ chưa?

+ Bài thơ có tập trung thể hiện đối tượng mà em chọn viết và tình cảm của em với đối tượng đó không?

+ Có cần thay thể từ ngữ nào để bài thơ hay hơn không?

 
Trả lời: Bài thơ bốn chữ về người thân:

Con ơi con hỡi

Con hãy ngủ ngoan

Cho mẹ ôm ấp

Giấc mộng bé con!

SOẠN BÀI: TẬP LÀM THƠ BỐN CHỮ, NĂM CHỮ
I. Kiến thức cơ bản về thơ Bốn chữ và Năm chữ
Đặc điểm
Thơ Bốn chữ
Thơ Năm chữ
Số chữ/câu
4 chữ (tiếng)
5 chữ (tiếng)
Nhịp phổ biến
2/2 (ngắt ở giữa câu)
2/3 hoặc 3/2 (ngắt nhịp linh hoạt)
Cách gieo vần
Chủ yếu là vần chân (tiếng cuối câu)
Chủ yếu là vần chân
Vần phổ biến
Vần liền (A-A-A-A...) hoặc vần cách (A-B-A-B...)
Vần liền (A-A-A-A...) hoặc vần cách (A-B-A-B...)
Ví dụ (Nhịp)
Mùa xuân / đã về. / (2/2)
Trời xanh / mây trắng / (2/3) hoặc Gió thổi / lá rơi / (3/2)
II. Yêu cầu khi làm thơ (Thực hành)
1. Nội dung:

Đề tài: Chọn đề tài quen thuộc, gần gũi (thiên nhiên, gia đình, trường học, bạn bè...).
Cảm xúc: Thể hiện cảm xúc chân thành, rõ ràng, không gượng ép.
Ý tưởng: Tập trung thể hiện một ý tưởng, một hình ảnh trọng tâm.
2. Hình thức (Quan trọng nhất):

Tuân thủ số chữ: Đảm bảo đủ 4 chữ hoặc 5 chữ trong mỗi câu thơ.
Gieo vần đúng:

Sử dụng vần chân (tiếng cuối câu) là chủ yếu.
Vần phải gần âm (ví dụ: trăng - nắng, buồn - suông) và hợp lí về nghĩa.
Ngắt nhịp: Ngắt nhịp hài hòa, tạo sự cân đối và dễ đọc cho câu thơ (2/2 với thơ 4 chữ, 2/3 hoặc 3/2 với thơ 5 chữ).
3. Lựa chọn từ ngữ:

Trong sáng, giản dị: Dùng từ ngữ phổ thông, dễ hiểu.
Giàu hình ảnh: Ưu tiên các từ gợi hình, gợi cảm để câu thơ có sức truyền cảm.
Biện pháp tu từ: Có thể sử dụng ẩn dụ, so sánh, nhân hóa một cách tự nhiên (không lạm dụng) để tăng tính biểu cảm.
III. Bài học rút ra
Thơ 4 chữ và 5 chữ là thể thơ truyền thống, dễ làm nhưng đòi hỏi sự cô đọng trong ý và sự hài hòa trong nhịp điệu, vần luật.
Muốn làm thơ hay, phải có cảm xúc thật và biết lựa chọn hình ảnh (thiên nhiên, con người) làm trung tâm để diễn tả.